Ο πόλεμος που εξακολουθεί να μαίνεται στην Ουκρανία, εκτός από όλα τα δεινά και τις καταστροφές, θέτει επίσης σε κίνδυνο την παγκόσμια γεωργική βιομηχανία. Οι επιπτώσεις από τις αλυσιδωτές εξελίξεις επηρεάζουν και την Ελλάδα, όπου γεωργία και ναυτιλία καθόριζαν από πάρα πολύ παλιά τη ζωή των κατοίκων της.
Στον θεσσαλικό κάμπο οι πρόγονοί μας ανέπτυξαν τον λαμπρότερο στον πλανήτη γεωργικό νεολιθικό πολιτισμό και τώρα, που η σύγχρονη τεχνολογία προσφέρει όλες τις ανέσεις, δεν γίνεται να μην αναλογιζόμαστε τον μόχθο και τον ιδρώτα των χιλιάδων καλλιεργητών που δούλεψαν στην ίδια αυτή γη, καθώς και τη μακρά εξελικτική πορεία της ανθρώπινης σκέψης, για να φτάσουμε από το ξυλάλετρο με την πέτρινη αξίνα στα τεράστια τρακτέρ. Σήμερα, που η αύξηση στο κόστος παραγωγής εξαιτίας του πολέμου ήρθε να προστεθεί στις συνέπειες της οικονομικής κρίσης, της πανδημίας και της κλιματικής αλλαγής, τίθενται επιτακτικά ερωτήματα και θέματα για τον πρωτογενή τομέα που χρήζουν άμεσης αντιμετώπισης και πιθανόν επανασχεδιασμού. Επίσης, εφόσον ζούμε σε ένα παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον, δεν αρκεί απλώς να παράγουμε προϊόντα, αλλά απαιτείται τα προϊόντα αυτά να είναι εξαιρετικής ποιότητας και διεθνώς ανταγωνιστικά. Η έμφαση που έχει δοθεί τα τελευταία χρόνια στην παραγωγή βιολογικών προϊόντων φαίνεται να αποτελεί μία αξιόπιστη απάντηση στα παραπάνω προβλήματα.
Βιολογική καλλιέργεια Είναι μια μέθοδος καλλιέργειας, η οποία ελαχιστοποιεί ή αποφεύγει εντελώς τη χρήση συνθετικών λιπασμάτων και ζιζανιοκτόνων, ρυθμιστών ανάπτυξης των φυτών, ορμονών καθώς και πρόσθετων ουσιών στις ζωοτροφές. Οι βιολογικοί καλλιεργητές βασίζονται στην αμειψισπορά (εναλλαγή φυτών για συγκομιδή), υπολείμματα συγκομιδών, αγρανάπαυση, ζωικά λιπάσματα (κοπριά) και μηχανική καλλιέργεια για τη διατήρηση της παραγωγικότητας του χώματος, τον εμπλουτισμό του με θρεπτικές ουσίες για τα φυτά καθώς και για τον έλεγχο των ζιζανίων, εντόμων και παράσιτων. Η βιολογική καλλιέργεια συχνά συνδέεται με την υποστήριξη αρχών πέρα από την καλλιέργεια, όπως το Δίκαιο Εμπόριο (Fair Trade) και τη διαχείριση του περιβάλλοντος. Απορρίπτει τη χρήση συνθετικών χημικών ουσιών, όπως τα συνθετικά ζιζανιοκτόνα, λιπάσματα, φυτοφάρμακα και γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς (Γ.Τ.Ο.). Σε μερικές χώρες, κυρίως στην Ευρώπη, η βιολογική καλλιέργεια ορίζεται και από τον νόμο, ώστε η εμπορική χρήση του όρου «Βιολογικό» να υπόκειται σε έλεγχο από την κυβέρνηση και το κράτος. Κάποιο είδος «διαπίστευσης» προσφέρεται στους αγρότες έναντι αμοιβής, καθιστώντας παράνομη την πώληση προϊόντων με τον τίτλο «Βιολογικό» χωρίς αυτή τη διαπίστευση.
Κοινή Αγροτική Πολιτική (Κ.Α.Π.) Η ΚΑΠ αποτελεί την ενοποιημένη αγροτική πολιτική των κρατών-μελών της ΕΕ. Περιγράφει ένα σύνολο νόμων και κανονισμών σχετικών με τη γεωργία, την κτηνοτροφία και τη διακίνηση αγροτικών προϊόντων. Άρχισε να ισχύει το 1962, με στόχο τη διάθεση τροφίμων στους Ευρωπαίους καταναλωτές σε ανεκτές τιμές αλλά και την εξασφάλιση λογικού βιοτικού επιπέδου για τους γεωργούς. Η νέα Κοινή Αγροτική Πολιτική, που θα τεθεί σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου 2023, θα ενσωματώνει τις προτεραιότητες της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας με συγκεκριμένους στόχους σε σχέση με τη μείωση των φυτοφαρμάκων και των λιπασμάτων, την αύξηση της βιολογικής γεωργίας, την ανάδειξη της βιοποικιλότητας και την ψηφιοποίηση της υπαίθρου. Η Κομισιόν δημοσίευσε στις αρχές του έτους τον κατάλογο με τις οικολογικές πρακτικές που θα υποστηρίζονται χρηματοδοτικά από τη νέα ΚΑΠ. Οι πρακτικές αυτές έχουν καταληκτικό ορίζοντα επίτευξής τους το 2030 και σε ορισμένες περιπτώσεις νωρίτερα. Στο πλαίσιο της Πράσινης Συμφωνίας, έχουν τεθεί από την ΕΕ πολύ φιλόδοξοι στόχοι για τα κράτη-μέλη της, μεταξύ των οποίων και ο ξεκάθαρος στόχος της αύξησης των βιοκαλλιεργούμενων εκτάσεων της Ευρώπης στο 25% των συνολικά καλλιεργούμενων εκτάσεων της έως το 2030. Αν αναλογιστεί κανείς ότι η χώρα μας βρίσκεται στις υψηλότερες θέσεις της Ευρώπης, με το 9,3% των εκτάσεών της να καλλιεργούνται βιολογικά, μπορεί εύκολα να αντιληφθεί τι θα πρέπει να συμβεί κατά την επόμενη οκταετία, προκειμένου να πλησιάσει έστω τον ευρωπαϊκό στόχο του 25%, καθώς μάλιστα μέρος των χρηματοδοτήσεων της ΚΑΠ θα συνδέεται και με την επίτευξη των περιβαλλοντικών στόχων. Τα διαθέσιμα κονδύλια είναι τα μεγαλύτερα που έχουν προκηρυχθεί για τη βιολογική γεωργία σε μία πρόσκληση και θα κατανεμηθούν σε πολλαπλές δράσεις, με ξεχωριστά ποσά για κάθε μία. Το συνολικό ποσό αγγίζει τα 490 εκατ. ευρώ και έρχεται ως συνέχεια των 550 εκατ. ευρώ περίπου που προκηρύχθηκαν σε 4 προσκλήσεις κατά την προηγούμενη πενταετία. Η βιολογική γεωργία της ΕΕ είναι ένας από τους πιο δυναμικούς κλάδους και βασικός πυλώνας ανάπτυξης στη νέα ΚΑΠ.
Το νέο Μέτρο 11 Ένας σημαντικός παράγοντας προώθησης της βιολογικής καλλιέργειας είναι το Μέτρο 11 που ήρθε για πρώτη φορά το 2017 για να ταράξει τα λιμνάζοντα νερά των προγραμμάτων Βιολογικής Γεωργίας. Εντάσσεται στην πολιτική “πρασινίσματος” της αγροτικής παραγωγής που για πολλά χρόνια προωθεί η Ευρωπαϊκή Ένωση. Στόχος του Μέτρου 11 είναι η ενθάρρυνση των γεωργών και κτηνοτρόφων να εφαρμόσουν τις μεθόδους της βιολογικής παραγωγής, προκειμένου να συμβάλλουν στην προστασία του περιβάλλοντος, μέσω της χρήσης γεωργικών πρακτικών φιλικών προς το περιβάλλον, για την παραγωγή προϊόντων υψηλής ποιότητας και την καλή διαβίωση των ζώων. Το Μέτρο 11 έρχεται να καλύψει το μεγάλο ενδιαφέρον των Ελλήνων παραγωγών για τη βιολογική γεωργία, κτηνοτροφία και μελισσοκομία. Στο πρόγραμμα έχουν ζητήσει να ενταχθούν χιλιάδες αγρότες και είναι σε εξέλιξη η αξιολόγηση των αιτήσεων ένταξης. Ο έλεγχος, η επιθεώρηση και η πιστοποίηση των προϊόντων γίνεται από εγκεκριμένους φορείς ελέγχου και πιστοποίησης προϊόντων βιολογικής γεωργίας που ανακοινώνονται από το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων.
Ευφυής γεωργία Στο άρθρο μου Η Ρούσικη Επανάσταση, οι Εβραίοι και η αριστερά, το 2015, έγραφα για τον σκεπτόμενο εργάτη: «Σήμερα ο εργάτης είναι ελεύθερος και σκεπτόμενος και συμμετέχει και με το μυαλό του στην παραγωγή. Η χειρωνακτική εργασία συμπεριλαμβανομένης και της αγροτικής δεν ξεπερνά το 12%. Τα υπόλοιπα είναι υπηρεσίες». Το ίδιο άρχισε να συμβαίνει και με τον αγρότη, που μπορεί να γίνει ένας σκεπτόμενος εργάτης. Για τον σκοπό αυτό υπάρχουν σημαντικά προγράμματα και δράσεις για τη στήριξη αγροτών και συνεταιρισμών, όπως το LIFE GAIA Sense. Σε ψηφιακή εκδήλωση παρουσιάστηκε το καινοτόμο σύστημα ευφυούς γεωργίας gaiasense που στοχεύει στην ψηφιοποίηση της γεωργίας ώστε να αυξηθεί η αποτελεσματικότητα της παραγωγής και η μείωση του κόστους των αγροτών. Στην εκδήλωση αναλύθηκε η εφαρμογή της ευφυούς γεωργίας σε 18 περιοχές στην Ελλάδα, στην Ισπανία και στην Πορτογαλία και σε εννέα είδη καλλιεργειών (ελιά, ροδάκινο, βαμβάκι, φιστίκι, πατάτα, βιομηχανική τομάτα, καρύδι, ακτινίδιο και σταφύλι). Μετά την εφαρμογή των συμβουλών ευφυούς γεωργίας επιτεύχθηκε πτώση του κόστους άρδευσης 20,23%, κατά μέσο όρο, η οποία σε ορισμένες περιπτώσεις έφτασε το 33,76%. Αντίστοιχη μείωση παρατηρήθηκε στο κόστος λίπανσης, φυτοφαρμάκων κατά συγκεκριμένων εχθρών και ασθενειών των καλλιεργειών, ενώ στο κόστος κατανάλωσης ενέργειας ο μέσος όρος έφτασε το -20,18%. Η τεχνολογία πρέπει να προσφέρει ξεκάθαρα οφέλη στους αγρότες. Όλοι οι αγρότες πρέπει να έχουν πρόσβαση σε αυτή, τονίστηκε στο κλείσιμο της εκδήλωσης, καθώς και ο κομβικός ρόλος του πρωτογενούς τομέα στον πράσινο και ψηφιακό μετασχηματισμό της ευρωπαϊκής οικονομίας και κοινωνίας.
Κάμπος Χίου Μεγάλωσα σε ένα περιβόλι με εσπεριδοειδή στον Κάμπο της Χίου και είχα ενεργή συμμετοχή κυρίως σε θέματα ευφυούς γεωργίας, όπως θα λέγαμε σήμερα. Τι εννοώ; Έπεισα τότε τον πατέρα μου να αγοράσουμε μία μικρή φρέζα και έσκαψα όλα τα περιβόλια σε μία εβδομάδα, ενώ πριν έσκαβαν με το τσατάλι 10 άνθρωποι για 20 μέρες. Επίσης, ασχολήθηκα επισταμένα με την καλυτέρευση του αρδευτικού συστήματος. Τα εσπεριδοειδή καλλιεργήθηκαν πρώτη φορά στη Χίο, από τους Γενοβέζους κατακτητές (1348-1566), που αξιοποίησαν την έκταση του Κάμπου, δημιουργώντας εκτεταμένους πορτοκαλεώνες, αφού διαπίστωσαν την ύπαρξη νερού. Επειδή η καλλιέργεια ήταν αποδοτική, ο Κάμπος μεταβλήθηκε σε έναν απέραντο πορτοκαλεώνα, για την προστασία του οποίου χτίστηκαν ψηλοί τοίχοι σε κάθε περιβόλι, που έκλειναν απέξω τον αέρα, τη σκόνη και τους... ανεπιθύμητους επισκέπτες. Η σφαγή από τους Τούρκους το 1822, ο παγετός του 1850 και ο σεισμός του 1881 έπληξαν σοβαρά τις εμπορικές δραστηριότητες, ενώ πολλοί Χιώτες εγκατέλειψαν το νησί. Η καλλιέργεια των πορτοκαλιών εγκαταλείφθηκε σχεδόν ολοκληρωτικά μετά το 1950, που άρχισαν να καλλιεργούνται στην ηπειρωτική Ελλάδα διάφορες άλλες ποικιλίες, αλλά τα χιώτικα μανταρίνια που θεωρούνται από τα πιο αρωματικά του κόσμου και διαθέτουν Προστατευόμενη Ονομασία Προέλευσης, παραμένουν στο πρώτο σκαλί του βάθρου. Όμως και αυτά δεν καλλιεργούνται συστηματικά καθώς η αλυσίδα διάθεσης (πώλησης) πάσχει σοβαρά. Την τελευταία φορά που βρέθηκα στη Χίο, συνάντησα έναν παλιό συμμαθητή μου, τώρα συνταξιούχο, που καλλιεργεί τα περιβόλια του και μου είπε: «Βύρων, τώρα πλέον βγάζω βιολογικά μανταρίνια, δεν παίρνω επιδότηση, αλλά έχω έναν Γερμανό πελάτη που τα αγοράζει και μου πληρώνει 2,5 φορές την τιμή τους». Τον θυμήθηκα όταν διάβασα στο Μέτρο 11 ότι για πρώτη φορά συμπεριλαμβάνονται και τα εσπεριδοειδή στις επιδοτήσεις. Άρα το μέλλον προδιαγράφεται λαμπρό για τον Κάμπο της Χίου, που εκείνα τα χρόνια ήταν σαν το σημερινό Μόντε Κάρλο και όφειλε μέρος του πλούτου και της ευημερίας του στην καλλιέργεια των εσπεριδοειδών. Παρεπιμπτόντως, νομίζω ότι πολλοί συνταξιούχοι επιστρέφουν στα πατρογονικά τους και ασχολούνται, έστω σε μικρή κλίμακα, με καλλιέργειες, συμπληρώνοντας το εισόδημά τους και αυξάνοντας παράλληλα την αυτοπεποίθησή τους ότι εξακολουθούν να προσφέρουν στο κοινωνικό σύνολο. Γνωρίζω κάποιον στη Χίο που έχει φτιάξει ένα μικρό θερμοκήπιο και τροφοδοτεί την οικογένεια και τους γείτονές του με τα προϊόντα του. Άλλωστε η ενασχόληση με τη γη, ακόμα κι αν γίνεται από χόμπυ, είναι ευεργετική. Ο συμπατριώτης μας δε, Αδαμάντιος Κοραής έχει πει ότι ο γεωργικός βίος είναι βίος αρετής. Μήπως μια τάση επιστροφής στα εγκαταλελειμμένα χωράφια αποτελεί λύση στο πρόβλημα της αδράνειας και της ανεργίας; Στην Ελλάδα, σύμφωνα με τα στοιχεία της EUROSTAT, 1 στους 4 ανέργους θέλει να βρει εργασία, αλλά δεν ψάχνει. Ίσως η βιολογική γεωργία γίνει πόλος έλξης γι᾽ αυτόν τον μεγάλο αριθμό ανθρώπων.
«Κόντρα στο κύμα» Έχουμε συνηθίσει ως χώρα να κατέχουμε διάφορες δυσάρεστες πρωτιές. Επίσης λόγω μιας διάχυτης εθνικής απαισιοδοξίας, οι στόχοι που τίθενται σε ευρωπαϊκό επίπεδο δείχνουν σε αρκετές περιπτώσεις ιδιαίτερα δύσκολο να κατακτηθούν, παρόλο που η χώρα μας έδειξε πολύ σκληρά αντανακλαστικά επιβίωσης αλλά και δημιουργίας συνθηκών ανάπτυξης την τελευταία 10ετία. Η βιολογική γεωργία μοιάζει μια από τις παραγωγικές δραστηριότητες που πάνε «κόντρα στο κύμα» και οι αριθμοί δείχνουν την πραγματικότητα. Στο τέλος του 2021 περισσότεροι από 37.000 Έλληνες παραγωγοί ήταν βιοκαλλιεργητές (ποσοστό 10,15%), όταν στη Βουλγαρία το αντίστοιχο ποσοστό ήταν 1,7%. Ανάλογη είναι η κατάσταση στη Ρουμανία, όπου ένα ποσοστό μόλις 3,45% καλλιεργείται βιολογικά και στην Κύπρο το 4,37%. Υπάρχουν βέβαια και τα αντίστροφα παραδείγματα με χώρες όπως η Ιταλία (15,97%) και η Εσθονία (22,41%). Οι Έλληνες βιοκαλλιεργητές έχουν δείξει σταθερότητα στην επιλογή τους και μάλλον πολλοί απ᾽ αυτούς έχουν βρει τις κατάλληλες εμπορικές οδούς για τη διάθεση των προϊόντων τους. Η πρόσφατη πρόσκληση για παροχή οικονομικών ενισχύσεων για «παλαιούς» και «νέους» παραγωγούς, με ιδιαίτερα υψηλό προϋπολογισμό, έκλεισε με πολύ μεγάλη συμμετοχή. Ευελπιστώ ότι με το Μέτρο 11 που συμπεριλαμβάνει περισσότερα προϊόντα, με την επιτάχυνση της πληρωμής των επιδοτήσεων, με την πιστοποίηση και το διεθνώς αναγνωρίσιμο brand name του TÜV HELLAS (TÜV NORD), ανοίγει η αγορά των ελληνικών γεωργικών προϊόντων στο εξωτερικό.
Αντιμετώπιση των προκλήσεων του αύριο, σήμερα Μία έρευνα της Τράπεζας Πειραιώς κατέληξε σε ενδιαφέροντα συμπεράσματα για το πώς μπορεί ο Αγροδιατροφικός τομέας να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις του αύριο, σήμερα: 1) Ολιστική προσέγγιση στην Αγροδιατροφική αλυσίδα, μέσω της ανάπτυξης ανθεκτικών και βιώσιμων αλυσίδων αξίας. 2) Διαμόρφωση σύγχρονου και ολοκληρωμένου σχεδίου ανάπτυξης. 3) Οργανωτικός, λειτουργικός και ψηφιακός μετασχηματισμός όλων των επιχειρήσεων που ανήκουν στην αλυσίδα αξίας του Αγροδιατροφικού τομέα, έχοντας τον άνθρωπο στο επίκεντρο. 4) Διευκόλυνση της ανάπτυξης συνεργειών, συνεργασιών, εμποροδιανεμητικών πλατφορμών, καθώς και συνεργατικού πνεύματος ανάμεσα σε όλα τα μέλη του Αγροδιατροφικού τομέα, με στόχο την αποκόμιση σημαντικών εμπορικών οφελών. 5) Έμφαση στην εκπαίδευση και στην ενίσχυση των δεξιοτήτων του ανθρώπινου δυναμικού και αποτελεσματική προσέλκυση νέων παραγωγών, με στόχο την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας του Αγροδιατροφικού τομέα. 6) Ανάπτυξη της εξωστρέφειας με συντονισμένο και επαγγελματικό εξαγωγικό μάρκετινγκ. 7) Αποτελεσματικό και σύγχρονο branding. 8) Υλοποίηση σημαντικών έργων υποδομής που θα διευκολύνουν όλα τα μέρη του Αγροδιατροφικού τομέα. 9) Προστασία του περιβάλλοντος με υιοθέτηση σύγχρονων παραγωγικών μεθόδων και της τεχνολογίας σε όλο το μήκος της αλυσίδας αξίας. 10) Μείωση της σπατάλης τροφίμων. 11) Αξιοποίηση όλων των διαθέσιμων χρηματοδοτικών εργαλείων, με έμφαση στην ΚΑΠ και στο Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας.
Πλάνο 10ετίας Άφησα για το τέλος μία πρόταση που θεωρώ εξαιρετικά σημαντική: Την ανάγκη δημιουργίας ενός πλάνου, αντίστοιχου του ενεργειακού σχεδιασμού, που να περιγράφει πώς φανταζόμαστε την ελληνική γεωργία μετά από 10 χρόνια. Όπως στην ενέργεια μιλάμε για απεξάρτηση από το ρωσικό αέριο και πετρέλαιο και αντίστοιχα για την αύξηση των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας, έτσι και στην ελληνική γεωργία απαιτείται ένα σχέδιο που θα μας προστατέψει από τις μελλοντικές κρίσεις, ανεξαρτήτως της συγκυρίας...
Πηγές: Η Καθημερινή, Agricola (Μάιος 2022), Μπάρμπα-Google
