Νοµίζω, δύο φάσεις της ζωής του ανθρώπου είναι πιο έντονες, όταν φτάνει στην εφηβεία που ψάχνεται και όταν είναι στην τρίτη ηλικία, που ο θάνατος είναι πιο κοντινός.
Φιλοσοφία σηµαίνει κυριολεκτικά αγάπη για τη σοφία. Η φιλοσοφία επιχειρεί να δώσει µια καθολική και ριζική ερµηνεία του κόσµου. Η φιλοσοφία και η επιστήµη στην αρχή ταυτίζονταν. Oι πρώτοι Έλληνες φιλόσοφοι, οι προσωκρατικοί ήταν ταυτόχρονα και φυσικοί επιστήµονες, αστρονόµοι, µαθηµατικοί κλπ. Η γνώση αντιµετωπιζόταν σαν κάτι ενιαίο, και αυτό κράτησε µέχρι τον 18ο αιώνα. Τα τελευταία χρόνια έχουν αναπτυχθεί πολλοί φιλοσοφικοί κλάδοι (π.χ. γνωσιολογία, µεταφυσική, φιλοσοφία της φύσης κ.α.).
Πιστεύω ότι καλό για όλους µας θα ήταν να µελετήσουµε έστω και µια πτυχή της φιλοσοφίας. Άλλωστε, σχεδόν όλοι οι άνθρωποι µε τον ένα ή µε τον άλλο τρόπο φιλοσοφούµε τη ζωή για δύο λόγους.
O πρώτος είναι ότι χωρίς αυτόν δεν µπορούµε να καταλάβουµε τίποτα στον κόσµο στον οποίο ζούµε και ο δεύτερος ότι παρέχει τις πιο χρήσιµες γνώσεις ακόµα περισσότερο από τις ιστορικές επιστήµες.
Πολλοί σηµερινοί στοχαστές υποστηρίζουν ότι δεν φιλοσοφούµε για διασκέδαση, ο καθένας µε τον τρόπο του, ούτε τόσο για να γνωρίσουµε τον κόσµο και τον εαυτό µας, αλλά περισσότερο για να σώσουµε τον εαυτό µας. Η φιλοσοφία µπορεί να µας βοηθήσει να νικήσουµε τους φόβους που απειλούν τη ζωή µας.
Πρώτος στόχος της σχολής της αρχαιότητας ήταν να µάθουµε να ζούµε, να µην φοβόµαστε τα διάφορα προσωπεία του θανάτου, να ξορκίζουµε τις κακοτοπιές της καθηµερινής ζωής, την πλήξη και τον χρόνο που περνά.
O κεντρικός προβληµατισµός κάθε φιλοσοφίας είναι το ανθρώπινο όν, το οποίο σε αντίθεση µε το θείο είναι θνητό ή όπως λένε οι φιλόσοφοι ένα πεπερασµένο ον, περιορισµένο στο χώρο και στο χρόνο, σε αντίθεση µε τα ζώα είναι το µόνο που έχει επίγνωση των ορίων του. Γνωρίζει ότι θα πεθάνει τόσο αυτό όσο και οι δικοί του, εκείνοι δηλαδή που αγαπά. Αυτή η κατάσταση του προκαλεί ανησυχία ή µάλλον µοιάζει ανυπόφορη και για να το αποφύγει στρέφεται στις θρησκείες, οι οποίες υπόσχονται τη σωτηρία.
Γι' αυτό οι περισσότερες θρησκείες, προσπαθούν µε διάφορους τρόπους να µας υποσχεθούν την αιώνια ζωή, να µας εγγυηθούν ότι θα ξαναβρούµε µια ηµέρα τα αγαπηµένα µας πρόσωπα (γονείς, φίλους κτλ) µε τα οποία αναπόφευκτα πρόκειται να µας χωρίσει η επίγεια ζωή. Αυτό ακριβώς το µήνυµα αποτελεί κατά βάθος την ουσία της Χριστιανικής θεωρίας της σωτηρίας.
O θάνατος για όσους αγαπούν, για όσους εµπιστεύονται το Λόγο του Χριστού δεν είναι παρά µια επίφαση, µια µετάβαση γιατί χάρη στην αγάπη και στην πίστη µπορούµε να εξασφαλίσουµε την αθανασία. Η απάντηση του Χριστιανισµού αντιµετωπίζει το πρόβληµα κατάµατα, γιατί τι επιθυµούµε περισσότερο από οτιδήποτε άλλο; Να µην είµαστε µόνοι, να µας καταλαβαίνουν, να µας αγαπούν, να µην αποχωριζόµαστε τους δικούς µας, εν ολίγοις να µην πεθάνουµε ούτε εµείς ούτε εκείνοι.
Όσοι αναζητούν τη Σωτηρία µέσα στην πίστη, όντας αφοσιωµένοι στο Θεό, είναι το καλύτερο, ειδικά στον Χριστιανισµό, που δεν έχει χτυπηθεί από καµιά κοσµοθεωρία υλική ή µη.
Για εκείνους που δεν έχουν πειστεί, για εκείνους που αµφιβάλλουν για την αλήθεια αυτής της υποσχέσεως, το πρόβληµα, όπως είναι προφανές, παραµένει και από εκεί και πέρα παίρνει τη σκανδάλη η φιλοσοφία, η οποία δεν είναι ενιαία, αλλά πολυσχιδής και χαοτική.
Τελικά, δεν είναι σοφός µόνον αυτός που ασχολείται µε την φιλοσοφία, αλλά πολύ απλά αυτός που ζει µε σοφία, ευτυχισµένος και ελεύθερος στο µέτρο του δυνατού, έχοντας νικήσει τους φόβους που ξυπνά µέσα µας η περατότητα.
Όπως προανέφερα, υπάρχουν πολλά φιλοσοφικά συστήµατα που δεν συµφωνούν µεταξύ τους και κινούνται κυρίως σε δύο άξονες. Στον σκεπτικισµό και στον δογµατισµό
Η φιλοσοφία µπορεί να µας βοηθήσει να νικήσουµε τους φόβους που παραλύουν τη ζωή. Πρώτος στόχος της σχολής της Ελληνικής Αρχαιότητας ήταν να µάθουµε να ζούµε, να µάθουµε να µην φοβόµαστε τα διάφορα πρόσωπα του θανάτου ή απλώς να ξεπεράσουµε την κοινοτυπία της καθηµερινής ζωής, την πλήξη και τον χρόνο που περνά.
Αρκετοί άνθρωποι περνούν ένα µεγάλο µέρος της ζωής τους προεξοφλώντας το κακό και περιµένοντας την καταστροφή, ένα ατύχηµα, µια αρρώστια, το θάνατο ενός αγαπηµένου µας προσώπου κ.α. Άλλοι πάλι ζουν φαινοµενικά, χωρίς καµιά τέτοια έννοια θεωρώντας µάλιστα ότι τέτοιοι προβληµατισµοί δεν έχουν θέση στην καθηµερινή ζωή, ότι εκφράζουν µια νοσηρή τάση που ελάχιστα διαφέρει από την πολυλογία.
Γνωρίζουν, άραγε αµφότεροι ότι αυτές οι δύο στάσεις ζωής εκφράζουν κοσµοθεωρίες τις οποίες έχουν ήδη εξετάσει λεπτοµερειακά οι φιλόσοφοι της Ελληνικής Αρχαιότητας;
∆υστυχώς, χωρίς λίγη µελέτη της φιλοσοφίας δεν µπορούµε να καταλάβουµε αρκετά πράγµατα από τον κόσµο που ζούµε ακόµα και για το νόηµα της ζωής.
Για όσους πιστεύουν στον Χριστό, η µελέτη της χριστιανικής διδασκαλίας για την σωτηρία, ο θάνατος, για όσους αγαπούν, για όσους εµπιστεύονται το Λόγο του Χριστού, ο θάνατος δεν είναι παρά µια επίφαση, µια µετάβαση, όπως προανέφερα. Χάρη στην αγάπη και στην πίστη µπορούµε να εξασφαλίσουµε την αθανασία.
Η απάντηση του Χριστιανισµού αντιµετωπίζει το πρόβληµα κατάµατα. Oφείλουµε να το οµολογήσουµε, γιατί πράγµατι, τι επιθυµούµε περισσότερο από οτιδήποτε άλλο; Να µην είµαστε µόνοι, να µας καταλαβαίνουν, να µας αγαπούν, να µην αποχω ριζόµαστε τους δικούς µας, εν ολίγοις να µην πεθάνουµε ούτε εµείς ούτε εκείνοι. Έτσι, αναζητούµε τη σωτηρία µας από την πίστη µας στο Θεό.
Για εκείνους, όµως που δεν έχουν πειστεί, για εκείνους που αµφισβητούν την αλήθεια αυτής της υποσχέσεως π.χ. τη «∆ευτέρα Παρουσία», υπάρχει προβληµατισµός κι εκεί ακριβώς παίρνει τη θέση της η φιλοσοφία.
O φιλόσοφος επειδή δεν καταφέρνει να πιστέψει τον ένα σωτήρα Χριστό ή έχει τις αµφιβολίες του, γι αυτό βρίσκεται σε συνεχή αναζήτηση. Όπως και πολλοί από εµάς, πιστεύουµε ότι κατανοώντας τον κόσµο, κατανοώντας τον εαυτό µας και τους άλλους όσο το επιτρέπει η νοηµοσύνη µας, προσπαθούµε µέσω της διαύγειας παρά µέσω της τυφλής πίστης να υπερνικήσουµε τους φόβους µας.
Με άλλα λόγια, αν οι ίδιες οι θρησκείες παρουσιάζονται ως διδασκαλίες της σωτηρίας µέσω ενός άλλου, χάρη στο Θεό, θα µπορούσαµε να ορίσουµε τις µεγάλες φιλοσοφίες ή διδασκαλίες της σωτηρίας µέσω του εαυτού µας, χωρίς τη βοήθεια του Θεού.
Κάθε φιλοσοφία είναι καταδικασµένη να είναι «αθεϊστική». ∆εν µπορεί άραγε να υπάρχει χριστιανική, ιουδαϊκή, µουσουλµανική φιλοσοφία; Και αν υπάρχει µε ποια έννοια;
Απ' την άλλη µια θέση θα δώσουµε στους µεγάλους φιλοσόφους, σαν τον Ντεκάρτ ή τον Γκάντι, που ήταν πιστοί. Μετά, ποιος είναι ο λόγος να αρνηθούµε την υπόσχεση των θρησκειών;
∆ύο κύριοι λόγοι: O πρώτος είναι ότι η υπόσχεση που δίνουν οι θρησκείες, ότι µετά από το βιολογικό µας θάνατο θα βρούµε τα αγαπηµένα µας πρόσωπα, κατά τα κοινώς λεγόµενα «it'stoogoodtobetrue» (είναι πολύ καλό για να είναι αληθινό)… και ο δεύτερος η εικόνα του πατέρα Θεού, ενός πατέρα που ανέχεται τους ανθρωποφάγους, το Άουσβιτς, τα τσουνάµια και άλλες καταστροφές κτλ; Η απάντηση είναι κατά τους θεολόγους ότι είναι το τίµηµα της ελευθερίας, ότι ο Θεός άφησε τους ανθρώπους ελεύθερους και ότι σε αυτούς θα πρέπει να καταλογιστεί το κακό, αλλά τι να πούµε για τους αθώους; Την κατανόηση της πραγµατικότητας (θεωρία). Την δίψα για δικαιοσύνη (ηθική). Την αναζήτηση της σωτηρίας (σοφία). (Τα κυριότερα συγγράµµατα από όπου αντλώ τους ορισµούς που µε προβληµάτισαν, για την συγγραφή αυτού του άρθρου είναι το «Φιλοσοφία για όλους» του Σωκράτη Γκίκα (Εκδόσεις Φελέκη), το «Μαθαίνοντας να ζούµε» του Luc Ferry και η «Ασκητική» του Καζαντζάκη).
Ερχόµαστε από µια σκοτεινή άβυσσο και καταλήγουµε σε µια σκοτεινή άβυσσο. Το µεταξύ φωτεινό διάστηµα είναι η ζωή. Αµέσως µόλις γεννηθούµε αρχίζει η προσπάθεια να δηµιουργήσουµε, να συνθέσουµε, να κάνουµε τη ύλη ζωή. Γι' αυτό πολλοί διαλαλούν:
Σκοπός της εφήµερης ζωής είναι η αθανασία
Στην προκυµαία ζωντανά σώµατα τα δύο τούτα ρεύµατα παλεύουν: α) O ανήφορος προς τη σύνθεση, προς τη ζωή, προς την αθανασία. β) O κατήφορος προς την αποσύνδεση, προς την ύλη, προς το θάνατο.
Χρέος µας, λοιπόν, είναι να συλλάβουµε το όραµα που χωράει και εναρµονίζει τις δύο τεράστιες τούτες άναρχες, ακατάλυτες ορµές και µε το όραµα τούτο να ρυθµίσουµε το στοχασµό µας.
Oι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι θεωρούσαν ότι το παρελθόν και το µέλλον ήταν τα δύο δεινά που ταλανίζουν την ανθρώπινη ζωή, οι δύο εστίες όλων των αγωνιών που βλάπτουν τη µοναδική διάσταση της ύπαρξης που αξίζει να βιωθεί επειδή είναι η µόνη πραγµατική διάσταση της παρούσας στιγµής, όπως υποστηρίζουν ο Καζαντζάκης και ο Νίτσε.
«Πού πάµε, µη ρωτάς. Ανέβαινε, κατέβαινε. ∆εν υπάρχει αρχή, δεν υπάρχει τέλος. Υπάρχει η τωρινή τούτη στιγµή, γιοµάτη πίκρα, γιοµάτη γλύκα και την χαίρουµαι όλη».
O Νίτσε έγραψε τη θεωρία του Amor Fati.
Αγάπη, για αυτό που υπάρχει στο παρόν, η διαφυγή από το βάρος του παρελθόντος και από τις υποσχέσεις του µέλλοντος.
∆εν σας κρύβω ότι όταν είµαι µε παρέα και πίνουµε κάνα κρασάκι, για να φύγει η στεναχώρια λέω κι εγώ: «Amor Fati!».
O Καζαντζάκης είχε συλληφθεί ως κοµµουνιστής, αλλά κοµµουνιστής δεν ήταν. Έγραψε για το κοµµουνιστικό καθεστώς: «Αυτό το αστικό καθεστώς ήταν ανίκανο να ρυθµίσει τις ανάγκες και τις ανησυχίες του κοινωνικού συνόλου, ακόµα και τις οικονοµικές, πολιτικές και κοινωνικές αλλά και τις ηθικές αρχές και αξίες, ότι είχε παρακµάσει και ότι εξυπηρετούσε µόνο την άρχουσα αστική τάξη.
Ανακαλύπτεται τώρα το χρέος για µια νέα πραγµατικότητα χωρίς να ανατρέψουµε τη θρησκεία, την οικογένεια, την πατρίδα αλλά να δώσουµε ανώτερο περιεχόµενο εις την θρησκεία, εις την οικογένεια, εις την πατρίδα.
Άρα, µπορούµε να φιλοσοφούµε µε τον τρόπο µας όσο απλοϊκός και αν είναι και µε τις γνώσεις µας.
∆εν είναι σωστό να αποξενώνουµε την φιλοσοφία από τον άνθρωπο. Το να φιλοσοφεί κανείς είναι µια ανθρώπινη ανάγκη ή τουλάχιστον ανθρώπινη δυνατότητα.
Όλους µας απασχολούν τα θέµατα της φιλοσοφίας. Ποιο είναι το νόηµα της ζωή, ποια είναι η θέση του ανθρώπου µέσα στον κόσµο, τι είναι ωραίο, ηθικό, δίκαιο, τι είναι αλήθεια. Oι απαντήσεις που δίνει καθένας από εµάς ίσως να µοιάζουν µε τις πολύ γνωστές σε όλους µας διασωθείσες θεωρίες της φιλοσοφίας, όµως είναι αλήθεια ότι ο καθένας µας έχει την φιλοσοφία του για τη ζωή και ζει σύµφωνα µε τη φιλοσοφία αυτή.
Κατά τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη τον άνθρωπο οδήγησε στη φιλοσοφία ο θαυµασµός και η έκπληξη για ό,τι υπάρχει γύρω του και η απορία, αλλά και η αδυναµία να βρει µια εξήγηση γι' αυτά.
Κατά τον Αριστοτέλη η γνωστική και φιλοσοφική ροπή είναι έµφυτη. «Πάντες οι άνθρωποι του ειδέναι, ορέγονται φύσει».
Η φιλοσοφία της ζωής Αρκετοί φιλόσοφοι καθορίζουν τους σκοπούς της ζωής ξεκινώντας από τις βασικές ροπές του ανθρώπου (π.χ. από ηδονική µορφή ή από την τάση για δύναµη κτλ). O άνθρωπος στη ζωή του δεν έχει παρά να δώσει διέξοδο και να ικανοποιήσει τις έµφυτες τάσεις του.
Είναι αδιανόητο να του επιβάλλονται άλλοι σκοποί, να εξαναγκάζεται να ρυθµίσει τη ζωή του σύµφωνα µε κανόνες της ηθικής που είναι ξένοι ή αντίθετοι προς τη φύση του. Πολλές φορές, η ηθική κάνει τη ζωή αφύσικη. Oι ηθικολόγοι αντίθετα υποστηρίζουν ότι οι ηθικοί κανόνες και οι ηθικές αξίες ανυψώνουν τη ζωή του ανθρώπου.
Κάθε άνθρωπος βλέπει και ζει τη ζωή του µε το δικό του τρόπο. Oι αντιλήψεις του ανθρώπου για τη ζωή είναι τόσες πολλές και τόσο αντιφατικές που είναι αδύνατη κάθε τυπολογία του.
Για τον Σωκράτη «αξία έχει η ζωή που συνοδεύεται από αυτοκριτική και αυτογνωσία». Για τον Αριστοτέλη, «η θεωρητική ζωή», για τον Επίκουρο, τους Στωικούς και τους Σκεπτικούς «η δίχως άγχος, η γαλήνια ζωή».
Νόηµα στη ζωή δεν δίνει η αδράνεια, η αποχή από τη ζωή, η παθητική στάση απέναντί της. ∆εν πρέπει να φερόµαστε στη ζωή σαν παραχαϊδεµένα παιδιά που ζητούν δώρα και δεν πρέπει να τα περιµένουµε όλα. Όπως λέει και ο λαός, «είπε και η Παναγιά να κουνάµε τα χέρια µας».
Η ζωή, άλλωστε, όπως ειπώθηκε δεν είναι µητέρα αλλά µητριά, που έχει τη δύσκολη όψη της.
Κατηγορώντας ο αποτυχηµένος τον κόσµο και τη ζωή βρίσκει µια αιτία για την αποτυχία του και παρηγορεί µε τον τρόπο αυτό τον εαυτό του, µειώνοντας τον ψυχικό του πόνο. Κατηγορεί τη ζωή για να αποφύγει να οµολογήσει την αναξιότητά του. Αν απέτυχε φταίει η ζωή µε τις δυσκολίες και τον παραλογισµό της και όχι ο ίδιος. Ενώ ο απαισιόδοξος δεν βλέπει κανένα νόηµα στη ζωή αντίθετα ο αισιόδοξος βλέπει ένα τέτοιο νόηµα, νιώθει τη ζωή σαν κάτι που δίνει χαρά και ευτυχία ή τουλάχιστον ικανοποίηση (η θεωρία του µισοάδειου ή µισογεµάτου ποτηριού). Η αισιοδοξία είναι ανάλογη µε το βαθµό της αυτοπεποίθησης. O αισιόδοξος δεν πιστεύει ότι η ζωή είναι ιδανική, ότι ζει σε έναν αγγελικό κόσµο, πιστεύει όµως ότι οι θετικές όψεις της ζωής είναι περισσότερες και είναι δυνατόν να υπερνικηθούν, winwinsituation (η κατάσταση που βγαίνουν όλοι κερδισµένοι).
Αυτό είναι το Α και το Ω της επιτυχίας. Η προσοχή του αισιόδοξου είναι στραµµένη στη νίκη και την επιτυχία και όχι στην ήττα και την αποτυχία.
Το θάρρος και η αυτοπεποίθηση είναι βασικοί παράγοντες και είναι προϊόν κοινωνικού συναισθήµατος. Αυτά αποκτώνται κυρίως όταν σκέπτεται κανείς το καλό τουσυνόλου και όποιος βλέπει φιλικά τον κόσµο και τους συνανθρώπους του. Η έλλειψη αυτοπεποίθησης και θάρρους οδηγεί στην αποτυχία.
Το υπέρτατο νόηµα της ζωής είναι η συνεργασία. Στο business το λέµε team work. Η ζωή είναι δεδοµένη σαν συµβίωση, συνύπαρξη και συνεργασία. Μόνοι δεν µπορούµε να καταφέρουµε τίποτα.
Η κοινωνικότητα είναι µεγάλη αλήθεια της ζωής, µε την οποία πρέπει όλοι να συµµορφωνόµαστε.
Η αναγνώριση της αρχής αυτής οδηγεί στη αυτοπεποίθηση, στην ευτυχία και στην πραγµατοποίηση του νοήµατος της ζωής. Κάθε απόκλιση από το κοινωνικό κριτήριο οδηγεί στην απώλεια της αυτοπεποίθησης και στην αποτυχία. Στην περίπτωση αυτή το ξεκοµµένο άτοµο από την κοινωνία και αποτυχηµένο διατυπώνει την ερώτηση αν έχει νόηµα η ζωή. Το νόηµα της ζωής και του κόσµου χάθηκε για το άτοµο αυτό γιατί ακολούθησε λανθασµένο δρόµο, δρόµο εγωιστικό και αντικοινωνικό, έδωσε στη ζωή του µια ιδιωτική σηµασία.
∆εν πρέπει να προβληµατιζόµαστε συνεχώς και να δηµιουργούµε άγχος. Donotcrossthebridge, beforeyougetthere (µην προσπαθούµε να περάσουµε τη γέφυρα πριν να φθάσουµε εκεί). Ή να σκεπτόµεθα συνεχώς τι έχει συµβεί στο παρελθόν ή τι έχει συµβεί στο µέλλον. Γιατί;
Το τι έχει συµβεί στο παρελθόν συνέβη και δεν αλλάζει. Το ότι θα συµβεί στο µέλλον δεν το κοντρολάρουµε.
Ας ζήσουµε το παρόν µε αισιοδοξία, µε γεµάτο το ποτήρι, µε αυτοπεποίθηση και πειθαρχία που για τον Καζαντζάκη είναι από τις µέγιστες αρετές. Το winwinsituation, το χρειαζόµαστε τώρα περισσότερο µε την κρίση που µας έχει πράγµατι φέρει κατάθλιψη και ανασφάλεια και επηρεάζει σηµαντικά τη ζωή µας.
Εµείς οι Έλληνες έχουµε το DNA της επιβίωσης και όταν αντιληφθούµε τον κίνδυνο τον παλεύουµε και κατορθώνουµε πολλά και πολλές φορές τα αδύνατα. Όµως πιστεύω ότι ο βασικός άξονας για να κατορθώσουµε πολλά και να βγούµε από την κρίση είναι µεταξύ άλλων και η αλλαγή νοοτροπίας µας σε αρκετά θέµατα, για τα οποία χρειάζεται να ασχοληθούµε ειδικά, πιθανόν σε άλλο άρθρο.
