«Οι γενιές που θα ακολουθήσουν, δύσκολα θα πιστέψουν ότι ένας τέτοιος άνθρωπος πάτησε στη γη» Άλμπερτ Αϊνστάιν
Όλοι θυμόμαστε, ακόμα και σήμερα, τον πνευματικό ηγέτη Μαχάτμα Γκάντι, αφού η διδασκαλία και οι αρχές του ξεπέρασαν τα όρια της Ινδίας.
Οι περισσότεροι τον γνωρίσαμε από τη βραβευμένη με 8 Όσκαρ ταινία του Ρίτσαρντ Ατενμπορόου Γκάντι, όπου τον ενσάρκωσε τέλεια ο ηθοποιός Μπεν Κίνγκσλεϊ.
Τις γνώσεις μας περί Γκάντι, έρχεται να συμπληρώσει το βιβλίο του εγγονού του Αρούν, που μελέτησα πρόσφατα.
Δεν μπορώ να πω ότι με εκφράζει απόλυτα, άλλωστε και ο ίδιος ο Γκάντι είχε πει, «Δεν πρέπει να αποδέχεσαι τους όρους ενός ολόκληρου δόγματος και να αποποιείσαι κάθε στοιχείο του εαυτού σου. Πρέπει να σκέφτεσαι και να αμφισβητείς και να καθιστάς τον εαυτό σου μέρος της διαδικασίας».
Ο κορμός της θεωρίας του Γκάντι είναι η μη βία και η χρήση του θυμού για θετικό σκοπό, δεν έχει νόημα να πολεμάμε το μίσος με μίσος ή τον θυμό με θυμό. Αυτό μόνο πολλαπλασιάζει τις προσβολές που θέλουμε να εξαλείψουμε. Η αλλαγή μπορεί να γίνει μόνο με θετικές προσεγγίσεις, με αγάπη, κατανόηση, αυτοθυσία, σεβασμό.
Ο Γκάντι είχε εμβαθύνει στα αίτια της εκδήλωσης βίας στον κόσμο με αποτέλεσμα να καταλήξει σε 7 “αμαρτήματα” της κοινωνίας που οδηγούν στη βία. • Ευημερία χωρίς εργασία • Απόλαυση χωρίς συνείδηση • Εμπόριο χωρίς ηθική • Επιστήμη χωρίς ανθρωπιά • Γνώση χωρίς χαρακτήρα • Λατρεία χωρίς θυσίες (όχι ζώων αλλά απολαύσεων και πλούτου) • Πολιτική χωρίς αρχές Και πρόσφατα ο εγγονός του πρόσθεσε: • Δικαιώματα χωρίς ευθύνες. (Άκρως επίκαιρο σήμερα...).
Όλα τα παραπάνω συνοψίζουν το πνεύμα της φιλοσοφίας του Γκάντι. Όμως διατύπωσε και πολλά ακόμα αποφθέγματα για τη φιλοσοφία, τη θρησκεία, το μοντέρνο μάνατζμεντ που επηρέασαν τον πολιτισμό και την επιστήμη.
****
Ο Καραμτσάντ Γκάντι (την προσωνυμία Μαχάτμα, που σημαίνει Μεγάλη Ψυχή, φέρεται να του απέδωσε ο Ινδός νομπελίστας ποιητής Ραμπιντρανάθ Ταγκόρ) γεννήθηκε σε μια μικρή πόλη της δυτικής Ινδίας το 1869 και δολοφονήθηκε τον Ιανουάριο του 1948. Υπήρξε πολιτικός, στοχαστής, επαναστάτης ακτιβιστής και αρχηγός της κίνησης για την ανεξαρτησία της Ινδίας από τη βρετανική κυριαρχία. Αντιμετώπισε το μίσος και τη βία με αγάπη και συγχωρητικότητα, δεν έπεσε ποτέ θύμα της τοξικότητας του θυμού, τον διέκρινε πάντα ηρεμία και αυτοπεποίθηση. Έλεγε: «Έχω μάθει να χρησιμοποιώ τον θυμό μου για καλό σκοπό» και εξηγούσε: «Ο θυμός είναι για τους ανθρώπους ό,τι η βενζίνη για το αυτοκίνητο· σε βοηθά να προχωράς και να φτάνεις σε ένα καλύτερο μέρος. Δίχως αυτόν δεν θα είχαμε κίνητρο να αντιμετωπίζουμε τις προκλήσεις. Είναι μια ενέργεια που μας ωθεί να ξεχωρίζουμε το δίκαιο από το άδικο».
Ο Γκάντι πίστευε στη δύναμη της αλήθειας και της αγάπης. Η εκδίκηση ήταν κάτι ανούσιο γι’ αυτόν. Το μόνο αποτέλεσμα που θα είχε το «οφθαλμόν αντί οφθαλμού» θα ήταν να κάνει όλο τον κόσμο τυφλό.
Όταν χρησιμοποιούμε έξυπνα το ηλεκτρονικό ρεύμα, βελτιώνουμε τη ζωή μας, αν όμως το χρησιμοποιήσουμε με λάθος τρόπο, μπορεί ακόμα και να τη χάσουμε. Αντίστοιχα, πρέπει να μάθουμε να χρησιμοποιούμε σοφά τον θυμό μας για το καλό της ανθρωπότητας. «Στόχος σου είναι να φτάσεις στη ρίζα του θυμού. Μόνο όταν κατανοήσεις την πηγή του θα μπορέσεις να βρεις μία λύση». Το μυστικό, υποστήριζε ο Γκάντι, είναι να κατανοείς την άποψη των άλλων.
Επ᾽ αυτού έχω προσωπική εμπειρία. Τις περισσότερες φορές στις σχέσεις μου και ειδικά με τους πελάτες μου, εφαρμόζω την παθητική αντιμετώπιση. Τους αφήνω να λένε, να λένε, να ξεθυμαίνουν, και μετά τους λέω με ηρεμία «καταλαβαίνω το πρόβλημά σας». Εκφράζω την κατανόησή μου, χωρίς να αναγνωρίζω ότι έχουν δίκιο. Αποτελεσματικό είναι να αντιδράς ήρεμα όταν κάποιος είναι θυμωμένος και αρχίζει να φωνάζει, αντί να παίρνεις αμυντική στάση και να φωνάζεις και συ, κλιμακώνοντας όλο και περισσότερο τα επίπεδα θυμού. Αν μιλάμε με ηρεμία και ευγένεια στον άνθρωπο που προσπαθεί να μας πληγώσει ή να μας θυμώσει, τότε συνήθως η συζήτηση παίρνει μία διαφορετική τροπή. Η έξυπνη αντιμετώπιση του θυμού φέρνει πολύ καλά αποτελέσματα τόσο σε προσωπικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο.
Το λακωνίζειν εστί φιλοσοφείν «Ο άνθρωπος που δεν λέει πολλά, σπάνια θα φανεί απερίσκεπτος στα λόγια του – θα μετρά κάθε του λέξη». Κάθε κομματάκι είναι σημαντικό για να συμβάλλει στο σύνολο. Το ατομικό καλό βρίσκεται μέσα στο κοινό καλό. Όπως κάθε μικρό εξάρτημα είναι απαραίτητο για να λειτουργήσει σωστά ένα μηχάνημα, έτσι και κάθε άτομο είναι απαραίτητο στην ευρύτερη κοινωνία. Κανείς δεν είναι αναλώσιμος ή ασήμαντος. Όλοι δουλεύουμε μαζί. Στο σύγχρονο management τα assets (ενεργητικά) κάθε εταιρείας, τα κεφάλαια που έχουν επενδυθεί, τα μηχανήματα, δεν αποτελούν το κύριο μέρος της εταιρείας. Θεωρείται πλέον ότι το ανθρώπινο δυναμικό είναι ο σημαντικότερος και πιο κρίσιμος παράγοντας στην επιτυχημένη πορεία της. Οι άνθρωποι μιας εταιρείας και κατ’ επέκταση οι πολίτες ενός κράτους για να αποδώσουν πρέπει να έχουν την αίσθηση ότι συνεισφέρουν σε μια κοινή προσπάθεια, από τους υπαλλήλους καθαριότητας έως τον διευθύνοντα σύμβουλο ή τον πρωθυπουργό. Ο Γκάντι επίσης υποστήριζε ότι οι άνθρωποι έχουν ανάγκη να γνωρίζουν ότι έχουν αξία ως πρόσωπα. Συχνά ξεχνάμε ή αρνούμαστε να αποδεχτούμε ότι οι γυναίκες, οι παρίες, οι μουσουλμάνοι, οι ινδουιστές, οι σουνίτες, οι σιίτες, οι εβραίοι, οι χριστιανοί, οι μετανάστες - όλοι αξίζουν. Ενδιαφέρουσα είναι η ιστορία που λέει ότι κάποιοι πρόσφυγες πήγαν στον βασιλιά της Ινδίας και του ζήτησαν να τους επιτρέψει να μείνουν στη χώρα του. Ο βασιλιάς τούς έδειξε ένα ποτήρι νερό στο τραπέζι του και τους είπε: «Όπως αυτό το ποτήρι είναι γεμάτο νερό έτσι και η χώρα μου είναι γεμάτη ανθρώπους». Ο επικεφαλής αυτής της ομάδας έριξε μέσα σε αυτό το ποτήρι μια κουταλιά ζάχαρη και του απάντησε: «Όπως αυτή η ζάχαρη θα γίνει ένα με το νερό και θα το γλυκάνει, έτσι και ο λαός μου θα κάνει στον δικό σου λαό, θα τον γλυκάνει. Ο βασιλιάς τον πίστεψε και του επέτρεψε να μείνει. Η πρώτη αντίρρηση του βασιλιά είναι αυτό που κάνουμε συνήθως οι περισσότεροι για τους πρόσφυγες, τους φτωχούς, τους ανθρώπους με διαφορετική θρησκεία, φυλή, εθνικότητα κ.λπ. Πιστεύω ότι κάθε κοινότητα μπορεί να προσθέσει λίγη “ζάχαρη” στο ποτήρι της και όλοι να γλυκάνουν περισσότερο, άλλωστε δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η ζωή γυρίζει, κανείς δεν ξέρει αν ποτέ βρεθεί σε παρόμοια κατάσταση.
Ο Γκάντι πίστευε πως «ένα “όχι” που βγαίνει από μια βαθιά πεποίθηση είναι πολύ καλύτερο από ένα “ναι” που ξεστομίζεται για να ευχαριστήσει ή ακόμη χειρότερα, για την αποφυγή προβλημάτων».
Σε ένα προηγούμενο άρθρο μου για τον σκεπτόμενο εργάτη/εργαζόμενο έγραψα ότι μια τεχνική αντιμετώπισης του άγχους είναι να είμαστε διεκδικητικοί, στο σπίτι, στη δουλειά, να αποφεύγουμε να γίνουμε χαλί να μας πατήσουν ― να διεκδικούμε το συμφέρον μας εφόσον δεν βλάπτει τους άλλους. Μας προφυλάσσει από την κατάθλιψη να λέμε κάπου κάπου και κανένα όχι.
Πολλοί άνθρωποι σήμερα έχουν στο μυαλό τους μια καρικατούρα του Γκάντι ως ενός αγίου ανθρώπου που απαρνήθηκε όλα τα υλικά αγαθά και ήταν ρακένδυτος. Μάθετε, λοιπόν, κάτι που θα σας εκπλήξει: Στην πραγματικότητα, κατανοούσε την αξία του χρήματος όσο και ο κάθε άνθρωπος. Πίστευε ότι η οικονομική δύναμη ήταν το κλειδί για την ελευθερία την Ινδίας, γιατί ήξερε ότι η εθνική ανεξαρτησία είναι άσκοπη αν δεν μπορείς να θρέψεις τον εαυτό σου ή την οικογένειά σου.
Ο Γκάντι έλεγε ότι ο υλισμός και η ηθική έχουν αντίστροφη σχέση, όταν το ένα αυξάνεται το άλλο μειώνεται. Δεν εννοούσε ότι είναι ανήθικο να κερδίζει κανείς χρήματα και ότι οι φτωχοί είναι απαραίτητα και τίμιοι. Διαφωνούσε μόνο στο να εστιάζει κανείς μόνο στα υλικά αγαθά και σε τίποτα άλλο, δηλαδή το χρήμα να μην είναι αυτοσκοπός, πέρα από το να κερδίζει κανείς χρήματα υπάρχουν και άλλοι στόχοι στην ζωή.
Πολλά χρόνια μετά τον Γκάντι, ένας από τους πλουσιότερους ανθρώπους στον κόσμο, ο Μπιλ Γκέιτς, πρεσβεύει ότι ο πλούτος του δεν τον κάνει καλύτερο από τους άλλους και βασική αρχή του Ιδρύματος Μπιλ και Μελίντα Γκέιτς είναι: « Όλες οι ζωές έχουν την ίδια αξία».
Ο πλούτος μπορεί να λύσει μεγάλα προβλήματα αλλά η απληστία και η αναισθησία δημιουργούν πολλά περισσότερα.
Συνοψίζοντας, ο Γκάντι μάς συμβουλεύει να ζούμε με τις πέντε αρχές της μη βίας: • Σεβασμός • Κατανόηση • Αποδοχή • Εκτίμηση • Συμπόνια Ο σεβασμός και η κατανόηση προς τους άλλους, ανεξάρτητα από τη θρησκεία, τη φυλή, την κάστα ή τη χώρα, είναι ο μόνος τρόπος να προχωρήσει ο κόσμος μπροστά. Τα τείχη και οι διαχωρισμοί στο τέλος μόνο κακό κάνουν, οδηγώντας σε θυμό, επανάσταση και βία. **** Εύκολα βρίσκουμε λόγους να παραπονιόμαστε, να κριτικάρουμε και να δείχνουμε με το δάχτυλο τα στραβά. Αντίθετα, μπορούμε να χαρίσουμε στους εαυτούς μας πολύ περισσότερη χαρά, επιλέγοντας κάθε μέρα πράγματα που αξίζει να εκτιμήσουμε. Αυτή είναι η φιλοσοφία win win (κερδίζω-κερδίζεις): εγώ κερδίζω, εσύ κερδίζεις, έτσι κερδίζουμε και οι δύο – ο στόχος κάθε αποτελεσματικού διαπραγματευτή και της θετικής σκέψης για τα οποία έχω αναφερθεί σε προηγούμενα άρθρα μου (http://btomazos.gr/articles.php) **** Η σπατάλη έχει γίνει τόσο μεγάλο μέρος της ζωής μας που ξεχνάμε τις σοβαρές συνέπειές της. Το ένα τρίτο των τροφίμων που αγοράζουν στην Αμερική καταλήγει στα σκουπίδια, και ακόμα μεγαλύτερες ποσότητες πετάνε τα μανάβικα πριν καν τις πουλήσουν. Σίγουρα και στην Ελλάδα τα ποσοστά θα είναι παρόμοια. **** Ο Γκάντι πίστευε ότι η εξάλειψη των οικονομικών διαφορών θα αποτελούσε σημαντικό βήμα στην μείωση την βίας στον κόσμο. Δεν μπορείς να κηρύττεις τη μη βία, όπως έκανε ο Γκάντι, δίχως να αναγνωρίζεις τον θυμό που προκαλεί η ανισότητα. **** Το μυαλό σου πρέπει να είναι σαν ένα δωμάτιο με πολλά ανοιχτά παράθυρα. Άφηνε την αύρα να μπαίνει από παντού, αλλά μην αφήσεις κανέναν να σε παρασύρει. **** Στα χρόνια που έζησε ξυλοκοπήθηκε, δέχτηκε επιθέσεις, φυλακίστηκε, και αντιμετώπισε οκτώ δολοφονικές απόπειρες κατά της ζωής του. Σε μια από αυτές, ο επίδοξος δολοφόνος συνελήφθη από εθελοντές, αλλά ο Γκάντι αρνήθηκε να τον παραδώσει στην αστυνομία. Απεναντίας, κουβέντιασε μαζί του για να μάθει γιατί ήθελε τόσο πολύ να τον σκοτώσει. Μετά από σχεδόν μία ώρα ο Γκάντι κατάλαβε ότι ο άνθρωπος δεν πρόκειται να λογικευτεί ή να αλλάξει, κι έτσι τον άφησε να φύγει, λέγοντάς του: «Σου εύχομαι καλή τύχη. Αν είναι η μοίρα μου να πεθάνω από το χέρι σου, κανείς δεν μπορεί να με σώσει. Αν, πάλι, δεν είναι της μοίρας μου, τότε δεν θα το πετύχεις». **** Η θεωρία του Γκάντι επηρέασε πολλούς ανθρώπους και θα παραμένει επίκαιρη για πολλά χρόνια ακόμα. Θα συνέστηνα να ενστερνιστούμε τις αρχές του και εμείς στην Ελλάδα, ειδικά οι πολιτικοί που επηρεάζουν τη ζωή μας. Ας αναλογιστούμε πόσες εθνικές καταστροφές έχουμε υποστεί από θυμούς, πείσματα και εγωισμούς· άλλωστε βλέπουμε τι συμβαίνει σε καθημερινή βάση στη Βουλή των Ελλήνων όπου τα εθνικά συμφέροντα παραμερίζονται για λόγους εγωισμού και προσωπικού συμφέροντος.
ΥΓ Η Ίντιρα Γκάντι που διετέλεσε πρωθυπουργός της Ινδίας, κόρη του Τζαβαχαρλάλ Νεχρού, παρά τη συνωνυμία, δεν ήταν συγγενής του Μαχάτμα Γκάντι. Το κοινό στις ζωές τους είναι ότι και οι δύο δολοφονήθηκαν από συμπατριώτες τους, το 1984 και το 1948 αντίστοιχα.
Πηγές:Το Δώρο του Θυμού,ArunGandhi, εκδ. Διόπτρα, 2018, Μπάρμπα Google
