Μετά τη δημοσίευση του άρθρου μου Στωικισμός, μια διαχρονική φιλοσοφία, όπου έγραφα για τις αρχές του στωικισμού και την εφαρμογή τους στο σύγχρονο management και business, βρήκα επάνω στο γραφείο μου ένα μικρό βιβλίο με τίτλο Η Τέχνη του Πολέμου, του Σουν Τσου. Ήταν δώρο από μία συνεργάτιδά μου, που είχε διαβάσει το άρθρο μου και είχε εντοπίσει ομοιότητες με το βιβλίο του Σουν Τσου, που εγώ αγνοούσα. Το ξεφύλλισα βιαστικά και το έβαλα στον φάκελο weekend reading, όπως λέγαμε παλιά. Το Σαββατοκύριακο, άρχισα να το διαβάζω και πράγματι, όσο προχωρούσα, διαπίστωνα ότι υπάρχουν κοινάσημεία μεταξύ των Στωικών και των όσων πρέσβευε ο Κινέζος πολεμιστής και φιλόσοφος 2.500 χρόνια πριν. Δεν σας κρύβω ότι ξαφνιάστηκα, αλλά και δυσαρεστήθηκα, γιατί πίστευα ότι οι Στωικοί και γενικότερα οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι δημιούργησαν έναν πνευματικό πολιτισμό με μοναδικά χαρακτηριστικά που δεν απαντώνται σε άλλους πολιτισμούς. Παρόλο που στο παρελθόν έχω αρθρογραφήσει για την Κίνα, με αφορμή αυτό το βιβλίο αποφάσισα να μελετήσω και να γράψω για το πώς ένα εγχειρίδιοστρατηγικήςγραμμένο τον 5ο π.Χ. αιώνα, μπορεί να προσφέρει ιδέες για το σύγχρονο management, παρόμοιες με αυτές των Στωικών. Ο αρχαίος ελληνικός και ο κινεζικός πολιτισμός έχουν πολλά κοινά σημεία, αλλά και σημαντικές διαφορές στις φιλοσοφίες τους και την καλλιέργεια της σκέψης τους. Οι αρχαίοι Έλληνεςεστίαζαν πολύ στη λογική, την αναζήτηση της αλήθειας μέσω της διαλεκτικής και της φιλοσοφίας, όπως οι φιλοσοφικές σχολές των Σωκράτη, Πλάτωνακαι Αριστοτέλη. Αντίθετα, ο κινεζικόςπολιτισμός επικεντρώθηκε περισσότερο στην ηθική, την αρμονία (βλ. άρθρο μου https://www.btomazos.gr/kina-armonia-statherotita.html) και την πρακτική της ζωής, με τους φιλοσόφους όπως ο Σούν Τσου να εξετάζουν την εσωτερική ισορροπία και τη σωφροσύνη.
«Η Τέχνη του Πολέμου» είναι η πρώτηγνωστήπραγματεία για τον σχεδιασμό και τη διεξαγωγή στρατιωτικών επιχειρήσεων. Είναι ένα εγχειρίδιο στρατηγικής «συνομήλικο του Παρθενώνα», όπως έχει γραφτεί χαρακτηριστικά. Όμως, οι ιδέες και οι προτάσεις του Σουν Τσου για την επίτευξη της νίκης στο πεδίο της μάχης, αποτελούν μια πλούσια πηγή άντλησης μαθημάτων για την επιβίωση, την αποδοτικότητα, την αποτελεσματικότητα, την επιτυχία και τη νίκη και βρίσκουν εφαρμογή στο σημερινό πολύ δύσκολο περιβάλλον, που χαρακτηρίζεται από σκληρό ανταγωνισμό και αέναη σύγκρουσησυμφερόντων μεταξύ επαγγελματιών, επιχειρήσεων και χωρών. Το βιβλίο παραμένει επίκαιρο και πολύτιμο και μάλιστα, πολλές ιαπωνικέςεταιρείεςσήμερα το θεωρούν υποχρεωτικόανάγνωσμα για τα ανώτερα στελέχη τους, ενώ και στη Δύση χαίρει μεγάλης εκτίμησης ως οδηγός επιτυχίας. Μιας και εμείς ζούμε από τη ναυτιλία, σκέφτομαι ότι, στον δικό μας χώρο, στρατηγός είναι ο καπετάνιος και κάθε φουρτούνα είναι μια μάχη, που μπορεί να καταλήξει σε νίκη ή καταστροφή. Π.χ. το πέρασμα του Βισκαϊκού κόλπου, που λένε ότι είναι από τα μεγαλύτερα νεκροταφεία πλοίων, είναι μια μάχη και σε γενικές γραμμές όλοι δίνουμε μάχες και όσο πιο πληροφορημένοι, εκπαιδευμένοι και προμηθεμένοι, δηλαδή προνοητικοί, είμαστε τόσες περισσότερες νίκες θα έχουμε. Σημεία όπου συγκλίνουν οι αρχές των Στωικών με τον Σουν Τσου
Εστίασε σε όσα μπορείς να ελέγξεις (Focus on What You Can Control)
Μία από τις βασικές αρχές –κοινή στη σοφία του Σουν Τσου και των Στωικών– είναι να επικεντρωνόμαστε σε όσα περνούν από το χέρι μας και να είμαστε προετοιμασμένοι για τα χειρότερα. Ο Σουν Τσου προειδοποιεί να μην στηρίζεσαι στην ελπίδα ότι ο ανταγωνιστής (ή “εχθρός”) δεν θα επιτεθεί, αλλά στη δική σου ετοιμότητα να τον αντιμετωπίσεις. Με απλά λόγια: «Μην κινείστε, εκτός αν διακρίνετε κάποιο πλεονέκτημα… Μην πολεμάτε, εκτός αν η θέση σας είναι κρίσιμη». Στην επιχειρηματική πρακτική αυτό σημαίνει ότι μια εταιρεία δεν πρέπει να επαναπαύεται θεωρώντας ότι ο ανταγωνισμός “θα μείνει αδρανής”. Αντιθέτως, οφείλει να προετοιμάζεται επαρκώς, να θωρακίζει τη θέση της και να υποθέτει πως οι ανταγωνιστές της δουλεύουν εξίσου σκληρά. Ο Σουν Τσου τονίζει πως η νίκη προετοιμάζεται πριν τη μάχη. Στο βιβλίο του αναφέρει ότι «κάθε μάχη κερδίζεται πριν καν αρχίσει». Η σωστή προετοιμασία, ο σχεδιασμός και η εξασφάλιση των απαραίτητων πόρων είναι στο δικό μας χέρι. Αν έχουμε κάνει ό,τι περνά από τον έλεγχό μας –από την ανάλυση της αγοράς μέχρι την εκπαίδευση της ομάδας– τότε έχουμε εξασφαλίσει ότι δεν θα ηττηθούμε εύκολα. Το αν, όμως,θα νικήσουμε εξαρτάται και από παράγοντες εκτός ελέγχου, όπως τα λάθη ή οι αδυναμίες του ανταγωνισμού. Πρόκειται για μια στάση που θυμίζει έντονα το στωικό δόγμα: φρόντισεόσα μπορείς ναεπηρεάσεις και μην αφήνεις την τύχη ή εξωτερικές μεταβλητές να είναι το μόνο σου στήριγμα. Εφαρμογή στο σήμερα: Ένας σύγχρονος μάνατζερ που ακολουθεί αυτή την αρχή θα επενδύσει στον προγραμματισμό και στην πρόληψη των κινδύνων. Για παράδειγμα, μια εταιρεία τεχνολογίας θα αναπτύξει εναλλακτικάπλάνα για πιθανές βλάβες ή cyber-attacks αντί να εύχεται απλώς να μη συμβούν. Ομοίως, μια επιχείρηση λιανικής δεν θεωρεί δεδομένο ότι ο ανταγωνιστής της «κοιμάται», αλλά παραμένει σε επαγρύπνηση – όπως ακριβώς συμβουλεύει ο Σουν Τσου: «να περιμένεις το χειρότερο αν θέλεις να επιτύχεις». Με αυτόν τον τρόπο, ελέγχοντας το δικό μας πεδίο (π.χ. την ποιότητα των προϊόντων μας, την οικονομική μας θωράκιση, την εφοδιαστική μας αλυσίδα), μειώνουμε τις εκπλήξεις από εξωτερικούς παράγοντες.
Ηγεσία με αρετή και ενότητα σκοπού (Lead by Example and Virtue)
Ο Σουν Τσου και οι σύγχρονοί του φιλόσοφοι δίνουν κεντρικό ρόλο στην ποιότητα του χαρακτήρα του ηγέτη. Στην κινεζική φιλοσοφία, ο χαρακτήρας θεωρείται ο θεμέλιοςλίθος της ηγεσίας: ένας πραγματικά ικανός στρατηγός πρώτα τελειοποιεί τον εαυτό του και καλλιεργεί αρετές, και έτσι γίνεται ικανός να ηγηθεί σωστά. Μια χρυσή συμβουλή του Σουν Τσου είναι ότι όταν ο ηγέτης φέρεται στους ανθρώπους του με καλοσύνη, δικαιοσύνη και ηθική και τους δείχνει εμπιστοσύνη, τότε η ομάδα του θα ενωθεί ψυχικά και θα συνεργάζεται πρόθυμα. Πρόκειται για πολύτιμη οδηγία για κάθε μάνατζερ που θέλει να λειτουργήσει ως πηγήέμπνευσης. Η ηθική ηγεσία χτίζει δυνατές ομάδες. Όταν οι εργαζόμενοι αισθάνονται ότι ο επικεφαλής τους είναι δίκαιος, ειλικρινής και τους εμπιστεύεται, τότε αυτοί ανταποδίδουν με πίστη και προσπάθεια. Στη σύγχρονη πράξη, εταιρείες που προάγουν ισχυρές αξίες και εταιρική ηθική καταφέρνουν να ευθυγραμμίσουν όλο το ανθρώπινο δυναμικό τους προς έναν κοινό σκοπό. Φυσικά, η καλοσύνη του ηγέτη δεν σημαίνει χαλαρότητα ή έλλειψη απαιτήσεων. Ο ίδιος ο Σουν Τσου προειδοποιεί ότι ένας διοικητής πρέπει να είναι ναι μεν έντιμος και δίκαιος, αλλά και ικανός να διατηρεί πειθαρχία και τάξη – αλλιώς η ομάδα του θα γίνει «σαν κακομαθημένο παιδί» και θα καταστεί άχρηστη. Η ισορροπία λοιπόν είναι το κλειδί: ο επιτυχημένος ηγέτης εμπνέεισεβασμό και επιβάλλειτάξη. Με αυτόν τον τρόπο, λειτουργεί ως η “δικλείδα ασφαλείας” της επιχείρησης – όπως λέει ο Σουν Τσου, «αν ο στρατηγός (ηγέτης) είναι ισχυρός, το έθνος (εταιρεία) θα είναι ισχυρό· αν όχι, θα είναι αδύναμο». Κάθε οργανισμός καθορίζεται από την κορυφή του: μια εταιρεία με ενάρετη και ικανή ηγεσία έχει σαφές προβάδισμα στον “πόλεμο” της αγοράς. Από την πολύχρονη εμπειρία μου, πιστεύω ότι η ηθική είναι πολύ σημαντικός παράγοντας για τον επιχειρηματία. Πράγματι, δεν θυμάμαι κανένα ανήθικο και ανέντιμο επιχειρηματία να πετυχαίνει μακροπρόθεσμα. Μπορεί στην αρχή να κάνει μία εντυπωσιακή εκκίνηση, αλλά χωρίς ηθική και εμπορική πίστη δεν μπορεί να κρατηθεί επί μακρόν. Αντίθετα, οι ηθικοί ηγέτες ακόμα και αν αποτύχουν λόγω συγκυριών, το πιστωτικό σύστημα τους υποστηρίζει και συνήθως επανακάμπτουν ισχυρότεροι.
Αυτογνωσία και συνεχής βελτίωση (Self-awareness and Growth)
Ο μεγάλος στρατηγός γνωρίζει τον εαυτό του τόσο καλά όσο γνωρίζει και τον αντίπαλο. Το διάσημο γνωμικό του Σουν Τσου αναφέρει: «Αν γνωρίζεις τον εαυτό σου και τους άλλους, δεν θα ηττηθείς σε καμία μάχη». Η αυτογνωσία, η ρεαλιστική αντίληψη των δυνατοτήτων και αδυναμιών μας, αποτελεί θεμέλιο της στρατηγικής σκέψης. Σήμερα θα το ονομάζαμε συναισθηματική νοημοσύνη ή απλώς διορατικότητα – η ικανότητα ενός ηγέτη να αναγνωρίζει τα κίνητρα, τα συναισθήματά του και τις επιπτώσεις τους, ώστε να μην παίρνει παρορμητικές ή εγωιστικές αποφάσεις. Οι σοφοί ηγέτες δεν αφήνουν τον θυμό ή την αλαζονεία να τους οδηγήσει σε συγκρούσεις χωρίς λόγο. Αντίστοιχα και οι Στωικοί δίδασκαν τον έλεγχο των παθών και τη σημασία του “γνώθισαυτόν” –της βαθιάςαυτογνωσίας– ως προϋπόθεση για ορθολογικές επιλογές. Πέρα όμως από την αυτογνωσία, ο Σουν Τσου δίνει έμφαση και στη διαρκή καλλιέργεια των ικανοτήτων. Ο ιδανικός ηγέτης, όπως είδαμε, τελειοποιεί τονχαρακτήρα του με την πάροδο του χρόνου. Τα ηγετικά χαρακτηριστικά δεν χτίζονται σε μια μέρα· απαιτούν συνεχήπροσωπικήανάπτυξη, μάθηση και εμπειρίες. Στον σύγχρονο επιχειρηματικό κόσμο, αυτό σημαίνει ότι ένα στέλεχος οφείλει να μαθαίνει νέες δεξιότητες, να ενημερώνεται για τις τάσεις, να δέχεταιανατροφοδότηση και να εξελίσσεται. Κορυφαίοι ηγέτες, από τον Μπιλ Γκέιτς μέχρι την Ιντρα Νούγι (PepsiCo), έχουν μιλήσει για την αξία του να είσαι “δια βίου μαθητής” – να μην επαναπαύεσαι ποτέ, αλλά να βελτιώνεσαι διαρκώς. Επιπλέον, η καινοτομία και η προσαρμογή είναι μορφές βελτίωσης στο επίπεδο της οργάνωσης. Ο Σουν Τσου ξεκαθαρίζει ότι υπάρχουν δύο ειδών τακτικές: οι αναμενόμενες και οι απροσδόκητες. Το πλεονέκτημα το αποκτά όποιος συνδυάζει τα συνηθισμένα με τα καινοτόμα, δίνοντας έμφαση στα δεύτερα. Οι πρωτότυπες, απρόβλεπτες κινήσεις δημιουργούν συνθήκες νίκης στις οποίες ο αντίπαλος δεν έχει έτοιμη άμυνα. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι οι οργανισμοί πρέπει να ενθαρρύνουν τη δημιουργικότητα και τη συνεχήβελτίωση των προϊόντων, υπηρεσιών και διαδικασιών τους. Η φιλοσοφία των συνεχών βελτιώσεων αντικατοπτρίζει ακριβώς αυτό: ένα πλήθοςμικρώναλλαγών που αθροιστικά δίνουν τεράστιοανταγωνιστικόπροβάδισμα.
Γνώση και πληροφόρηση: η δύναμη της ενημέρωσης (Knowledge is Power)
Μια επιχείρηση πρέπει να συλλέγει αξιόπιστα δεδομένα για την αγορά, τους πελάτες και τους ανταγωνιστές της – και να τα διαχειρίζεται σωστά. Δεν είναι τυχαίο ότι συχνά λέγεται πως «η πληροφορία είναι το αίμα της επιχείρησης» και «στον κόσμο του business, η πληροφορία είναι δύναμη» – η σωστή συλλογή και ανάλυση δεδομένων οδηγεί σε στρατηγικές αποφάσεις που ανοίγουν τον δρόμο της επιτυχίας. Εκτός από το να μαθαίνουμε, σημαντικό είναι και να μην ξεγελιόμαστε από εικασίες ή φήμες. Ο Σουν Τσου συμβουλεύει να μην εμπιστευόμαστε τη λεγόμενη “κοινή σοφία” – δηλαδή υποθέσεις ανεπιβεβαίωτες ή γενικά αποδεκτές απόψεις που δεν στηρίζονται σε στοιχεία. Το μήνυμα είναι ότι οι ηγέτες πρέπει να ζητούν αποδείξεις και δεδομένα πριν δράσουν. Σήμερα, με τη βοήθεια και της τεχνολογίας, οι μάνατζερ έχουν πρόσβαση σε εργαλεία (στατιστικέςαναλύσεις, big data, AI) που μπορούν να μειώσουν δραστικά την αβεβαιότητα και να βελτιώσουν την ποιότητα των αποφάσεων τους.
Στρατηγική και σχεδιασμός: Νίκη χωρίς σύγκρουση (Strategy – Winning Without Fighting)
Ίσως το πιο διάσημο απόφθεγμα του Σουν Τσου είναι ότι «ύψιστη δεξιότητα είναι να συντρίβεις την αντίσταση του εχθρού χωρίς καν να δώσεις μάχη». Δηλαδή, η καλύτερη νίκη είναι εκείνη που επιτυγχάνεται χωρίς άμεση σύγκρουση. Στον επιχειρηματικό κόσμο, αυτό μεταφράζεται ως η ικανότητα μιας εταιρείας να επικρατεί των ανταγωνιστών της χωρίς να εμπλακεί σε καταστροφικούς πολέμους τιμών ή αρνητικές καμπάνιες. Αντί να φθείρεται σε ανούσιες συγκρούσεις, η επιχείρηση που ακολουθεί τον Σουν Τσου θα αναζητήσει στρατηγικές που της δίνουν προβάδισμα εξαρχής: καινοτομία, ανώτεροπροϊόν, εξαιρετική εξυπηρέτησηπελατών – στοιχεία που κάνουν τους πελάτες να την προτιμούν χωρίς εκείνη να χρειαστεί να “επιτεθεί” ευθέως σε ανταγωνιστές. Παραδείγματα αφθονούν στη σύγχρονη αγορά. Η Tesla, αντί να αναμετρηθεί “σώμαμε σώμα” με τους κολοσσούς των βενζινοκίνητων αυτοκινήτων, επέλεξε ένα διαφορετικό πεδίο μάχης: εστίασε εξ ολοκλήρου στα ηλεκτρικάοχήματα. Με καινοτομία, τόλμη και έμφαση στην απόδοση και τον σχεδιασμό, κατόρθωσε να διεισδύσει στην καθιερωμένη αυτοκινητοβιομηχανία ως πρωτοπόρος, κερδίζοντας σημαντικό μερίδιο χωρίς να παίξει στο “γήπεδο” των άλλων. Ουσιαστικά, “κέρδισε χωρίς να πολεμήσει” ακριβώς επειδή διάλεξε μια αγορά όπου οι άλλοι υστερούσαν. Η ουσία του «να νικάς χωρίς μάχη» είναι η στρατηγική διαφοροποίηση: να βρεις το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα που σε κάνει να ξεχωρίζεις τόσο, ώστε οι άλλοι να μην μπορούν καν να σε ανταγωνιστούν επί ίσοις όροις. Αντί να αντιγράφεις ή να ανταγωνίζεσαι στα σημεία που είναι δυνατοί οι αντίπαλοι, επιτίθεσαι εκεί που είναι αδύναμοι ή απόντες. Όπως λέει ο Σουν Τσου, «η μέθοδος είναι να αποφεύγεις ό,τι είναι ισχυρό και να προσβάλλεις ό,τι είναι αδύναμο». Πρόκειται για μια αρχή που βρίσκουμε σήμερα σε έννοιες όπως το “Blue Ocean Strategy” – τη στρατηγική δηλαδή δημιουργίας νέων αγορών αντί για σκληρό ανταγωνισμό σε κορεσμένες αγορές. Βέβαια, ο Σουν Τσου δεν προτρέπει να αποφεύγουμε κάθε ανταγωνισμό, αλλά να επιλέγουμε συνετά τις μάχες μας. Να ανταγωνιζόμαστε όταν υπάρχει ουσιαστικός λόγος ή σημαντικό όφελος.
Ταχύτητα και προσαρμοστικότητα (Speed and Adaptability)
Σε έναν κόσμο που αλλάζει ραγδαία, η ταχύτητα είναι κρίσιμη. «Η ταχύτητα είναι η πεμπτουσία του πολέμου», λέει ο Σουν Τσου, προτρέποντας να εκμεταλλευτείς την αιφνιδιαστική προσέγγιση όταν ο αντίπαλος δεν είναι έτοιμος. Όποιος κινηθεί πρώτοςκαι γρήγορα, αποκτά πλεονέκτημα, διότι υποχρεώνει τον ανταγωνιστή να αντιδράσει σε αυτόν και όχι το αντίθετο. Στις επιχειρήσεις, εταιρείες που βρίσκονται ένα βήμα μπροστά συχνά μονοπωλούν τις αγορές πριν οι άλλοι προλάβουν καν να οργανωθούν. Η ταχύτητα συνδέεται με την απλότητα: ο Σουν Τσου συμβουλεύει να κάνεις τα πράγματα με τον απλούστερο αποτελεσματικό τρόπο, γιατί έτσι κερδίζειςχρόνο και μειώνειςκόστος. Οι πολύπλοκες λύσεις τείνουν να είναι βραδύτερες και ακριβότερες, ενώ οι απλές και ευέλικτες οδηγούν σε γρήγορες νίκες. Βέβαια, η ταχύτητα από μόνη της δεν αρκεί αν δεν συνοδεύεται από προσαρμοστικότητα. Ο Σουν Τσου επιμένει ότι δεν πρέπει να επαναλαμβάνουμε μηχανικά την ίδια τακτική που μας έδωσε μια νίκη, αλλά να προσαρμόζουμε τιςμεθόδους μας στη μοναδικότητα κάθε περίστασης. Κάθε αγορά, κάθε ανταγωνιστική πρόκληση, έχει τις ιδιαιτερότητές της – και οι επιτυχημένοι μάνατζερ το γνωρίζουν. Έτσι, ενώ μια εταιρεία πρέπει να κινείται γρήγορα, πρέπει επίσης να διαβάζει το περιβάλλον και να αλλάζει πορεία ευέλικτα όταν οι συνθήκες το απαιτούν. Ο κόσμος της τεχνολογίας ξέρει καλά αυτή την ανάγκη προσαρμογής: εταιρείες που δεν μπόρεσαν να προσαρμοστούν σε νέες τεχνολογίες ή μοντέλα (σκεφτείτε τη Nokia που άργησε να υιοθετήσει τις οθόνες αφής, ή την Blockbuster που δεν είδε έγκαιρα το streaming) έχασαν τη μάχη από νεοεισερχόμενους που κινήθηκαν ευέλικτα.
Καινοτομία και αιφνιδιασμός (Innovation and Surprise)
Η έκπληξη είναι ένα από τα πιο ισχυρά “όπλα” στρατηγικής, σύμφωνα με τον Σουν Τσου. «Κάνε επίθεση εκεί που ο εχθρός δεν είναι προετοιμασμένος, εμφανίσου εκεί που δεν σε περιμένει», συμβουλεύει στο έργο του. Στο επιχειρείν, αυτό μεταφράζεται σε πρωτοποριακές κινήσεις που βρίσκουν τον ανταγωνισμό απροετοίμαστο και κερδίζουν τις εντυπώσεις των πελατών. Ο αιφνιδιασμός μπορεί να αφορά λανσάρισμα ενός ανατρεπτικού προϊόντος, μια ξαφνική αλλαγή στρατηγικής ή ακόμα και την είσοδο σε μια νέα αγορά αιφνιδιάζοντας τους καθιερωμένους παίκτες. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα ήταν η παρουσίαση του πρώτου iPhone από την Apple το 2007. Μέχρι τότε, η αγορά των “έξυπνων” κινητών κυριαρχούνταν από συσκευές με πληκτρολόγια (BlackBerry, Palm κ.ά.), σχεδιασμένες κυρίως για επιχειρηματική χρήση. Ο Στιβ Τζομπς όμως ακολούθησε έναν εντελώς διαφορετικό δρόμο – παρουσίασε μια συσκευή που συνδύαζετηλέφωνο, iPod με οθόνη αφής και μια συσκευήInternet όλα σε ένα, με μινιμαλιστικό σχεδιασμό και φιλικό προς τον χρήστη περιβάλλον. Ήταν μια κίνηση εντελώς αναπάντεχη για την αγορά. Επίσης, ο Σουν Τσου αναφέρεται στην τέχνη της παραπλάνησης ως μέρος του αιφνιδιασμού: «Η τέχνη του πολέμου είναι η τέχνη της “εξαπάτησης”» λέει αφοπλιστικά. Συστήνει να αφήνεις τον αντίπαλο στο σκοτάδι, να τον μπερδεύεις σχετικά με τις προθέσεις σου: «Αν είσαι ικανός, δείξε ότι είσαι ανίκανος· αν είσαι δραστήριος, δείξε ότι είσαι αδρανής». Στον επιχειρηματικό στίβο, αυτό μπορεί να σημαίνει να μην αποκαλύπτεις πλήρως τα σχέδιά σου στους ανταγωνιστές. Το κρίσιμο σημείο είναι πως ο αιφνιδιασμός μεγιστοποιεί την αποτελεσματικότητα των ενεργειών σου. Όπως τονίζει ο Σουν Τσου, αν ο αντίπαλος αναγκαστεί να διασπείρει τις δυνάμεις του γιατί δεν ξέρει από πού θα του έρθει η “επίθεση”, τότε θα είναι πιο αδύναμος παντού. Στην επιχειρηματική πρακτική, μια εταιρεία που κρατά τους ανταγωνιστές της σε κατάσταση αβεβαιότητας, τους αναγκάζει να ξοδεύουν περισσότερους πόρους προσπαθώντας να καλύψουν όλα τα πιθανά μέτωπα – κάτι που τους αποδυναμώνει. Αντίθετα, η ίδια, με ξεκάθαρο στόχο και μυστικότητα, κινείται με συγκεντρωμένες δυνάμεις εκεί που θέλει και πετυχαίνει υπεροχή τοπικά. Στη σύγχρονη εποχή, τέτοιες τακτικές μπορεί να φαίνονται σκληρές, όμως χρησιμοποιούνται ευρέως: από τις σιωπηλές περιόδους πριν μεγάλα λανσαρίσματα προϊόντων μέχρι τις αιφνίδιες στρατηγικές ανακοινώσεις εξαγορών που αφήνουν τον ανταγωνισμό άναυδο. Η τέχνη του αιφνιδιασμού λοιπόν, όταν χρησιμοποιείται στρατηγικά και ηθικά, μπορεί να δώσει σε μια επιχείρηση σημαντικό προβάδισμα, φτάνει να συνοδεύεται από πραγματική καινοτομία και αξία για τον πελάτη (αλλιώς, ο αρχικός εντυπωσιασμός δεν διατηρείται). Μελετώντας όλα τα παραπάνω, κατέληξα ότι άδικα στεναχωρήθηκα όταν έμαθα ότι οι αρχαίοι Στωικοί δεν είχαν το μονοπώλιο στη γνώση, όπως η εκπαίδευσή μας, τουλάχιστον στο παρελθόν, μας έκανε να πιστεύουμε. Δεν μειώνουν το ελληνικό πνεύμα η ύπαρξη και οι ιδέες ενός μεγάλου φιλοσόφου που έγραψε για την τέχνη του πολέμου. Οι διαφορές φυσικά υπάρχουν – ο Στωικισμός επικεντρώνεται στην εσωτερική αρετή, ενώ ο Σουν Τσου στην έξυπνη διαχείριση εξωτερικών συγκρούσεων. Ωστόσο, αμφότερες οι παραδόσεις τονίζουν την αξία της λογικής, της αυτοπειθαρχίας και της σωστήςκρίσης. Ο Σουν Τσου, αλλά και η σοφία άλλων λαών, αποδεικνύει ότι το ανθρώπινοπνεύμα δεν γνωρίζει σύνορα και ότι ο πολιτισμός χτίστηκε διαχρονικά από τον κόπο πολλών ανθρώπων, απλώς οι αρχαίοι Έλληνες συνεισέφεραν σε πολλά επίπεδα.
