Τα θέματα της ψυχολογίας απασχολούν καθημερινά όλους μας και γι᾽ αυτό τακτικά επανέρχομαι στα άρθρα μου και ασχολούμαι με αυτά. Από μικρό παιδί είχα χαρακτηριστικά δασκάλου, και για μένα το μοίρασμα των γνώσεών μου είναι κάτι σαν χόμπι. Αυτός είναι ένας από τους λόγους που αρθρογραφώ από τα φοιτητικά μου χρόνια, στο Μόναχο, το 1960, σε διάφορα έντυπα. Τότε, υπό την πίεση των συνθηκών, έγραφα για το «black tafel effect», μια κατάσταση απόλυτης αδυναμίας, πλήρους μπλοκαρίσματος της σκέψης και της δράσης, όπου ο άνθρωπος χάνει τον έλεγχο, δεν βλέπει φως στο τούνελ και η κάθε προσπάθεια μοιάζει μάταιη. Οι συμβουλές για ανάκαμψη ήταν σαφείς και απλές: ξεκούραση, αναγνώριση του προβλήματος, συζήτηση με ένα φίλο.
Σήμερα, εν πολλοίς, η εικόνα παραμένει η ίδια. Το άγχος, η κατάθλιψη και αυτό το βαρύ συναίσθημα του «μαυροπίνακα» εμφανίζεται και δυσκολεύει όλο και περισσότερο την καθημερινότητά μας. Η αφορμή να επανέλθω στα “ψυχολογικά” και να γράψω αυτό το άρθρο, μου δόθηκε από ένα βιβλίο που διάβασα πρόσφατα. Πρόκειται για το «DrBurnout, Έξι βήματα ανάκαμψης από την επαγγελματική εξουθένωση», της γιατρού ClaireAsley. Όπως σημειώνει η ίδια στον πρόλογο του βιβλίου της, «παρότι η επαγγελματική εξουθένωση αφορά τόσο πολλούς ανθρώπους σήμερα, η πληροφόρηση για το πώς θα την αντιμετωπίσουν είναι εξαιρετικά περιορισμένη. Ως γιατρός με εμπειρία και γερές βάσεις στη νευροεπιστήμη, δεν είχα ποτέ ξανακούσει τον όρο “burnout”, ούτε κατά την εκπαίδευσή μου ούτε κατά την άσκηση του επαγγέλματός μου, μέχρι που τον έζησα στο πετσί μου».
Burnout: Ο ορισμός Το σύνδρομο burnout περιγράφηκε για πρώτη φορά τη δεκαετία του 1970 από έναν ψυχολόγο, ο οποίος παρατήρησε ότι η ψυχικήεπιβάρυνση των εργαζομένων σε μια κλινική HIV/AIDS στη Νέα Υόρκη διέφερε από τα μέχρι τότε γνωστά προβλήματα που σχετίζονταν με το στρες. Έπρεπε, όμως, να φτάσουμε στο 2019, τη χρονιά που βίωσε και η Claire Asley το burnout, για να αναγνωριστεί επίσημα από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ), ο οποίος το περιέγραψε ως εξής: «Επαγγελματικό σύνδρομο που οφείλεται σε παρατεταμένο στρες στον χώρο εργασίας, το οποίο δεν έχει αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά». Όταν πρωτοσυναντά κανείς τον όρο, η πρώτη σκέψη είναι ότι αφορά αποκλειστικά υπερβολική εργασία ή άγχος. Ωστόσο, η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Το burnout δεν είναι απλώς κούραση ή στρες· είναι μια βαθιά σωματική, συναισθηματική και νοητική εξάντληση, που εμφανίζεται όταν οι απαιτήσεις της εργασίας ή της ζωής ξεπερνούν τις αντοχές μας για μεγάλο χρονικό διάστημα. Είναι ενας εχθρός που παραμονεύει σιωπηλά, και γι’ αυτό η πρόληψη και η έγκαιρη αναγνώριση είναι το πιο ισχυρό όπλο μας. Αν και πολλές φορές συγχέεται με την κατάθλιψη ή το άγχος, το burnout έχει τα δικά του χαρακτηριστικά: αφορά κυρίως την επαγγελματική ή κοινωνική δραστηριότητα, συνδέεται με αισθήματα απογοήτευσης, απώλειας ελέγχου και συναισθηματικής εξάντλησης και συχνά συνοδεύεται από σωματικά συμπτώματα που δεν υποχωρούν με λίγες μέρες ξεκούρασης.
Στην Ευρώπη • Σύμφωνα με μελέτες του Eurofound και άλλων οργανισμών (2022-2024), περίπου 20–30% των εργαζομένων αναφέρουν συμπτώματα που αντιστοιχούν στα πρώτα στάδια του burnout. Τα συμπτώματα περιλαμβάνουν κόπωση, ελαφριά αίσθηση αποστασιοποίησης από την εργασία και μειωμένη ικανοποίηση.
Στις ΗΠΑ • H Gallup και άλλες έρευνες (2021-2023) δείχνουν ότι 30–40% των εργαζομένων εμφανίζουν ήπια συμπτώματα burnout, δηλαδή βρίσκονται στα πρώτα στάδια. Ορισμένοι το συνδέουν με την αυξημένη χρήση τεχνολογίας, υπερφόρτωση πληροφοριών και δυσκολία στην ισορροπία εργασίας–ζωής. Η διαφορά Ευρώπης–Αμερικής πιθανόν να οφείλεται σε διαφορετικάεργασιακάμοντέλα, κουλτούραυπερωριών και κοινωνικάδίκτυαυποστήριξης. Θυμάμαι ότι όταν εργαζόμουν στην General Electric στην Αμερική, στο τέλος του χρόνου υπήρχε αξιολόγηση για όλους, ακόμη και για τον πρόεδρο της εταιρείας και αν αποτύγχανες παραπάνω από δύο φορές, υπήρχε η Black Friday. Πήγαινες την Παρασκευή στο γραφείο σου ανυποψίαστος, σου έδιναν ένα τσεκ απολύσεως και μπροστά σε όλους μάζευες τα πράγματά σου και έφευγες...
Αιτίες του burnout, πέρα από την υπερβολική εργασία Μπορεί να θεωρούμε ότι το burnout οφείλεται μόνο στις ώρες εργασίας, αλλά η αλήθεια είναι ότι οι αιτίες είναι πολυδιάστατες:
Υπερβολικές απαιτήσεις: όταν οι στόχοι είναι μη ρεαλιστικοί ή η πίεση συνεχής, η ψυχολογική φθορά είναι αναπόφευκτη.
Έλλειψη αναγνώρισης: η αίσθηση ότι η προσπάθειά μας δεν εκτιμάται, οδηγεί σε συναισθήματα ματαίωσης και απελπισίας.
Κακή ισορροπία εργασίας-ζωής: η αδυναμία να ξεχωρίσουμε την επαγγελματική από την προσωπική ζωή είναι ένας από τους μεγαλύτερους παράγοντες κινδύνου.
Αντιφατικές απαιτήσεις: όταν οι οδηγίες ή οι προσδοκίες είναι αντικρουόμενες, δημιουργείται σύγχυση και άγχος.
Έλλειψη ελέγχου: όταν κάποιος νιώθει ότι δεν μπορεί να επηρεάσει αποφάσεις που τον αφορούν άμεσα, το στρες αυξάνεται.
Επίσης, · Η εμπειρία τραυματικών γεγονότων στην ενήλικη ζωή φαίνεται να αυξάνει σημαντικά την πιθανότητα να εμφανίσει κάποιος burnout. Συμβάντα βίας, είτε τα ζούμε άμεσα είτε τα παρακολουθούμε, καθώς και ατυχήματα ή φυσικέςκαταστροφές, συχνά αφήνουν έντονοαποτύπωμα. Το τραύμα επηρεάζει περιοχές του εγκεφάλου που εμπλέκονται και στο burnout, με αποτέλεσμα να γίνεται πιο δύσκολη η διαχείριση του άγχους και η συναισθηματική μας ανθεκτικότητα. · Ο κίνδυνος του φροντιστή. Σχετίζεται με την αυξημένη επιβάρυνση, σωματική και ψυχολογική, λόγω της συνεχούς φροντίδας και υποστήριξηςενόςασθενή, η οποία οδηγεί σε σωματικά συμπτώματα (κόπωση, αϋπνία), ψυχικά προβλήματα (άγχος, κατάθλιψη), κοινωνική απομόνωση και επιδείνωση του ανοσοποιητικού συστήματος (burnout). Σκέπτομαι, μήπως σε αυτές τις περιπτώσεις είναι προτιμότερη η φιλοξενία σε έναν οίκο ευγηρίας. Δεν είναι η καλύτερη λύση, αλλά ας βρεθεί η καλύτερη...
Έχω γνωρίσει πολλούς με «πλάνη του χαμένου κόστους», ένα ύπουλο μηχανισμό που μας κρατάει παγιδευμένους σε έναν φαύλο κύκλο. Συχνά συνεχίζουμε να επενδύουμε χρόνο, κόπο ή χρήματα σε αποφάσεις που έχουμε πάρει, ακόμα και όταν δεν μας εξυπηρετούν πλέον. Όσο περισσότερα έχουμε ήδη «βάλει» σε κάτι, τόσο περισσότερο δεσμευμένοι νιώθουμε – και τόσο περισσότερους πόρους, όπως ενέργεια, αντοχή και χρόνο, είμαστε πρόθυμοι να ξοδέψουμε για να μην πάνε όλα αυτά χαμένα. Κατά τη διάρκεια ενός burnout, όμως, αυτή η λογική μπορεί να αποδειχτεί ιδιαίτερα επιζήμια. Μας εμποδίζει να δούμε καθαρά και να πάρουμε τις επαγγελματικές ή προσωπικές αποφάσεις που πραγματικά χρειάζονται, αποφάσεις που θα μας βοηθούσαν να ανακάμψουμε και να προστατεύσουμε τον εαυτό μας. Το να καταφέρουμε να «απελευθερωθούμε» από αυτή την παγίδα είναι συχνά το πρώτο βήμα προς την ανάρρωση.
Επιπτώσεις στην υγεία Οι συνέπειες του burnout δεν είναι μόνο ψυχολογικές. Έρευνες έχουν δείξει ότι η μακροχρόνια έκθεση στο άγχος μπορεί να προκαλέσει:
Καρδιολογικά προβλήματα
Ανοσοποιητικά προβλήματα
Διαταραχές ύπνου και μεταβολισμού
Προβλήματα μνήμης και συγκέντρωσης
Το burnout είναι, λοιπόν, κάτι πολύ περισσότερο από απλή κούραση: είναι η σηματοδότηση ότι κάτι στη ζωή μας πρέπει να αλλάξει. Αν το αγνοήσουμε, οι συνέπειες δεν επηρεάζουν μόνο την επαγγελματική απόδοση αλλά και την ψυχική και σωματική μας υγεία.
Μερικά από τα κύρια συμπτώματα του burnout περιλαμβάνουν:
Σωματική κόπωση: Μόνιμη αίσθηση εξάντλησης που δεν υποχωρεί με λίγη ξεκούραση.
Συναισθηματική εξάντληση: Αίσθηση ότι δεν έχεις πια ενέργεια για να ανταποκριθείς σε προσωπικές ή επαγγελματικές απαιτήσεις.
Αποπροσωποποίηση: Κυνισμός και αδιαφορία ή αδυναμία σύνδεσης με τους ανθρώπους και έλλειψη ενδιαφέροντος για τη δουλειά.
Αμφιβολία για την αποτελεσματικότητα: Αίσθηση ότι όσα κάνεις δεν έχουν αποτέλεσμα ή δεν εκτιμώνται.
Ξεκινάει συνήθως με μικρές αλλαγές στη διάθεση και στη συμπεριφορά: λιγότερη υπομονή με συνεργάτες, αίσθηση ότι οι ημέρες είναι βαριές και ότι τίποτα δεν προχωρά όπως πρέπει. Αν δεν προσέξεις αυτά τα πρώτα σημάδια, σύντομα η κατάσταση μπορεί να εξελιχθεί σε κάτι πολύ σοβαρότερο.
Τα στάδια του burnout είναι: · Ενθουσιασμός – Αρχική υπερπροσπάθεια και υψηλή δέσμευση στη δουλειά. · Σταδιακή απογοήτευση – Τα πρώτα σημάδια κόπωσης και αμφιβολίας για την αποτελεσματικότητα. · Απόσυρση – Συναισθηματική ψυχρότητα, απομάκρυνση από συναδέλφους και εργασίες. · Συνειδητοποίηση – Αναγνώριση της συναισθηματικής εξάντλησης και του στρες.
Κατάρρευση – Σοβαρή εξουθένωση, σωματικά και ψυχικά συμπτώματα, αδυναμία διαχείρισης.
Περνώντας τα χρόνια, έχω καταλάβει ότι η πρόληψη είναι πιο σημαντική από τη θεραπεία. Ένα από τα πιο σημαντικά εργαλεία που ανακάλυψα είναι η συνειδητή διαχείριση του χρόνου και των προτεραιοτήτων. Στη δουλειά μου, αλλά και στη ζωή μου γενικότερα, χρειάστηκε να μάθω να λέω «όχι» χωρίς να αισθάνομαι ένοχος. Να αναγνωρίζω ποια καθήκοντα είναι ουσιαστικά και ποια μπορούν να ανατεθούν ή να καθυστερήσουν. Η φυσική δραστηριότητα είναι επίσης σωτήρια. Οι καθημερινές μου βόλτες, η γυμναστική και ο χορός –ακόμα και σε προχωρημένη ηλικία– με βοηθούν να αποφορτίζομαι. Αντίστοιχα, για κάθε άνθρωπο υπάρχει κάτι που λειτουργεί σαν «ασφαλές καταφύγιο»· μπορεί να είναι η μουσική, η ανάγνωση, η φύση ή ακόμα και ο απλός περίπατος. Υπάρχει μια αίσθηση ελευθερίας όταν κινείσαι και αδειάζεις το μυαλό από τις σκέψεις της δουλειάς. Δεν είναι τυχαίο ότι συχνά οι μεγαλύτερες ιδέες και λύσεις έρχονται όταν το μυαλό είναι ήρεμο και το σώμα δραστηριοποιημένο. Παράλληλα, η διατήρηση των ανθρώπινων σχέσεων είναι κρίσιμη. Η οικογένεια, οι φίλοι, οι συνεργάτες που σέβονται και κατανοούν τα όριά μας γίνονται ένα δίχτυασφαλείας. Αυτές οι σχέσεις δεν είναι πολυτέλεια· είναι η ίδια η βάση της ανθεκτικότητας.
Ένα συχνό λάθος που παρατηρώ στους νέους επαγγελματίες και ακόμα και σε συναδέλφους μου είναι η λανθασμένη αντίληψη ότι η επιτυχία απαιτεί συνεχόμενη θυσία. Δεν είναι έτσι. Η πραγματική επιτυχία απαιτεί ισορροπία, και αυτή η ισορροπία περιλαμβάνει την υγεία, τη δημιουργικότητα, τις ανθρώπινες σχέσεις και την προσωπική ευτυχία. Ένα εξουθενωμένο μυαλό δεν μπορεί να πάρει σωστές αποφάσεις ούτε να καινοτομήσει. Ένα σώμα που βρίσκεται υπό συνεχή πίεση δεν μπορεί να υποστηρίξει το βάρος της ευθύνης. Και ένα πνεύμα που έχει ξεχάσει τη χαρά της ζωής χάνει τον προσανατολισμό του. Στρατηγικές Αντιμετώπισης που βοηθούν στην πρόληψη και αντιμετώπιση του burnout:
Καθορισμός Ορίων: Καθημερινά και εβδομαδιαία, είναι απαραίτητο να θέτουμε σαφή όρια στις εργασίες και στις υποχρεώσεις μας. Δεν μπορούμε να είμαστε διαθέσιμοι 24 ώρες το 24ωρο. Έρευνες δείχνουν ότι αφιερώνοντας περίπου το 20% του χρόνου της εργασίας μας σε δραστηριότητες που έχουν πραγματική σημασία για εμάς, ο κίνδυνος για burnout μπορεί να μειωθεί σχεδόν στο μισό. Το 20% φαίνεται να είναι ένα ιδανικό σημείο ισορροπίας – και προσωπικά θεωρώ ότι είναι απόλυτα εφικτό.
· Χρόνος για Ξεκούραση: Ο οργανισμός χρειάζεται διαλείμματα, είτε πρόκειται για σύντομες ανάσες μέσα στη μέρα, είτε για μεγαλύτερες περιόδους διακοπών. · Σωματική Άσκηση: Η κίνηση βοηθά στη μείωση της ψυχικής πίεσης, ενεργοποιεί τη δημιουργικότητα και ενισχύει την αντοχή. · Διατήρηση Κοινωνικών Σχέσεων: Η επικοινωνία με ανθρώπους που εμπιστευόμαστε μας δίνει δύναμη και προοπτική. · Αναγνώριση και Αποδοχή των Συναισθημάτων: Δεν είναι αδυναμία να νιώθουμε κούραση, φόβο ή απογοήτευση. Η αναγνώριση είναι το πρώτο βήμα για να τα αντιμετωπίσουμε. Ακόμη, υπάρχουν δύο βασικοί τρόποι που μπορεί να βοηθήσουν: η Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT) και η Θεραπεία Αποδοχής και Δέσμευσης (ACT). Και οι δύο έχουν πρακτικά εργαλεία για να καταλάβεις τι σου συμβαίνει και να το διαχειριστείς καλύτερα.
Η πρώτη, σε βοηθά να δεις πότε σκέφτεσαι με τρόπο που σε ρίχνει, όπως «δεν είμαι αρκετά καλός» ή «δεν θα τα καταφέρω», και σου δείχνει πώς να αλλάξεις αυτές τις σκέψεις με πιο θετικές και ρεαλιστικές.
Η δεύτερη, σε μαθαίνει να μην παλεύεις με τα αρνητικά συναισθήματα –να τα αποδέχεσαι όπως είναι, χωρίς να σε καθορίζουν– και να επικεντρώνεσαι σε αυτά που έχουν πραγματικήσημασία για σένα στη ζωή.
Το Σύνδρομο του Απατεώνα: Όταν η επιτυχία φέρνει αμφιβολίες Υπάρχουν άνθρωποι που, παρά τις σημαντικές τους επιτυχίες, νιώθουν ότι δεν τις αξίζουν πραγματικά. Φοβούνται ότι κάποια στιγμή θα «ξεσκεπαστούν» και οι γύρω τους θα καταλάβουν ότι δεν είναι ικανοί. Αν ανήκεις σε αυτούς, ίσως βιώνεις το λεγόμενο σύνδρομο του απατεώνα. Πρόκειται για μια κατάσταση κατά την οποία άτομα με σημαντικά επιτεύγματα αμφιβάλλουν για τις δικές τους ικανότητες, παρόλο που όλα τα δεδομένα δείχνουν το αντίθετο. Συχνά, όσοι αντιμετωπίζουν αυτό το φαινόμενο παραμελούν την προσωπική τους φροντίδα, γεγονός που αυξάνει τον κίνδυνο συναισθηματικής εξάντλησης. Μελέτες δείχνουν ότι έως και το 70% των ανθρώπων βιώνουν κάποια στιγμή στη ζωή τους στοιχεία αυτού του συνδρόμου. Δεδομένου ότι σχετίζεται στενά με το burnout, ουσιαστικά είναι ένα παρακλάδι του, και την ψυχική εξουθένωση, η αναγνώριση και η έγκαιρη αντιμετώπισή του είναι κρίσιμη.
Πώς εκδηλώνεται το σύνδρομο Το σύνδρομο του απατεώνα μπορεί να εμφανιστεί με διάφορους τρόπους:
Υπερβολική ενασχόληση με τη δουλειά: Προσπαθείς να καλύψεις την αίσθηση ανεπάρκειας μέσω υπερβολικής προσπάθειας και συνεχούς φόρτου εργασίας.
Αναβλητικότητα και αποφυγή: Ο φόβος της αποτυχίας σε κάνει να καθυστερείς ή να αποφεύγεις σημαντικές αποφάσεις και δράσεις.
Υποτίμηση των δεξιοτήτων σου: Μπορεί να επιδιώκεις συνεχώς περισσότερα πτυχία ή πιστοποιήσεις για να αποδείξεις την αξία σου, γιατί αμφιβάλλεις για τον εαυτό σου.
Τελειομανία: Ελέγχεις σχολαστικά κάθε λεπτομέρεια και ξαναδιαβάζεις επανειλημμένα δουλειές ή παρουσιάσεις, αλλά ποτέ δεν νιώθεις ότι είναι αρκετά καλές. Η επιδίωξη της τελειότητας γίνεται πηγή άγχους και αίσθησης ανεπαρκούς απόδοσης.
Αναζήτηση συνεχούς επιβεβαίωσης: Θέλεις διαρκώς τη γνώμη άλλων ή τη βοήθεια ενός μέντορα για να αισθανθείς ότι κάνεις καλά τη δουλειά σου, γιατί ποτέ δεν πιστεύεις ότι είσαι αρκετά καλός από μόνος σου.
Σύγκριση με τους άλλους: Παρακολουθείς συνεχώς τι πετυχαίνουν οι γύρω σου και συγκρίνεις τον εαυτό σου, νιώθοντας συχνά ότι υστερείς.
Έλλειψη αυτοπεποίθησης: Φοβάσαι να μιλήσεις δημόσια για τα επιτεύγματά σου ή να συμμετάσχεις ενεργά σε ομάδες και δράσεις, ανησυχώντας ότι θα εκτεθείς ως ανεπαρκής.
Εν κατακλείδι Το burnout δεν είναι ντροπή, ούτε ένδειξη αδυναμίας. Αντίθετα, είναι ένα σήμα συναγερμού που μας καλεί να σταματήσουμε, να δούμε πού φτάνουν τα όριά μας και να επαναπροσδιορίσουμε τη σχέση μας με τη δουλειά, τις υποχρεώσεις και τελικά με τον ίδιο μας τον εαυτό. Στη ζωή, όπως και στη θάλασσα, που τόσο αγαπώ, η υπερβολική προσπάθεια χωρίς ανάσα μπορεί να μας οδηγήσει σε επικίνδυνα νερά. Χρειάζεται να μάθουμε να προσαρμόζουμετα πανιά μας, να διατηρούμε ισορροπία και να δίνουμε χώρο στην ξεκούραση και την ανανέωση. Η επαγγελματική επιτυχία, όσο σημαντική κι αν είναι, δεν μπορεί να θυσιάζει την ψυχική και σωματική μας υγεία. Η αναγνώριση των συμπτωμάτων, η θέσπιση ορίων, η φροντίδα του σώματος και της ψυχής, η σύνδεση με φίλους και οικογένεια – όλα αυτά είναι τα εργαλεία που μας επιτρέπουν να ξεφύγουμε από την παγίδα του burnout. Και το πιο σημαντικό: η επίγνωση ότι δεν είμαστε μόνοι. Πολλοί άνθρωποι βιώνουν τις ίδιες πιέσεις, και η συζήτηση γι’ αυτές μπορεί να γίνει η αρχή της ανακούφισης και της πρόληψης. Καθώς ολοκληρώνω αυτό το άρθρο, συνειδητοποιώ ότι το μήνυμα είναι απλό αλλά βαθύ: η ζωή δεν είναι μόνο παραγωγικότητα και καθήκοντα· είναι και στιγμές ανάσας, δημιουργίας και χαράς. Το burnout μάς διδάσκει ότι η αληθινή επιτυχία συνδέεται με την ικανότητα να φροντίζουμε τον εαυτό μας, ώστε να μπορούμε να προσφέρουμε στους άλλους με γνήσιο τρόπο, χωρίς να χάνουμε τον εαυτό μας στην πορεία. Κλείνοντας, το μήνυμα προς όλους μας είναι σαφές: προσέξτε τα όρια σας, ακούστε τα σημάδια του σώματός σας, και μην ξεχνάτε ότι η ζωή είναι πολύτιμη και για να τη ζήσετε, πρέπει πρώτα να φροντίσετε τον εαυτό σας.
Πηγές: Claire Asley, «Dr Burnout, Έξι βήματα ανάκαμψης από την επαγγελματική εξουθένωση», Μπάρμπα-Google
